.:Wargaming Zone:. - serwis wargamingowy - .:Artykuł - „Umundurowanie”, czyli barwa dragonw:.
Wargaming Zone     
Sobota godzina 12:48,
23 wrzesień 2017

„Umundurowanie”, czyli barwa dragonw
Data: Sob 24 Kwi, 2004
Autor: Marcin Gaw?da
S?owo „barwa” oznaczaj?ce dos?ownie kolor, farb?, czy ma??, a szerzej mundur wojskowy, bynajmniej nie pojawi?o si? po raz pierwszy za panowania Stefana Batorego i ustanowionej przez niego piechoty wybranieckiej, ale istnia?o ju? wcze?niej

Barwa, czyli kolor.

Wzory mundurw i ich charakterystyka.

K?opoty z barw?.

Barwa na imprezach i w boju.

Przypisy.

Barwa, czyli kolor.

S?owo „barwa” oznaczaj?ce dos?ownie kolor, farb?, czy ma??, a szerzej mundur wojskowy, bynajmniej nie pojawi?o si? po raz pierwszy za panowania Stefana Batorego i ustanowionej przez niego piechoty wybranieckiej, ale istnia?o ju? wcze?niej. Bodaj po raz pierwszy zosta?o u?yte w „Porz?dku praw rycerskich wojennych” og?oszonych przez krla Zygmunta II Augusta w 1557 r. [1].

Szymon Starowolski w swym dziele po?wi?conym wojskowo?ci polskiej („Institutorum Rei Militaris Libri VIII...”, Cracoviae 1640) tak okre?li? funkcje munduru zwanego po staropolsku „barw?”: „My Sarmaci zwykli?my od dawna ubiera? zarwno pieszych jak i konnych w jeden kolor. Rwnie? i najemnych, ktrych wybierano z Niemiec lub z W?gier, przede wszystkim pieszych lub lekk? jazd? [...] nie tylko w celu odr?nienia od nieprzyjaci?, lecz tak?e w celu zastraszenia oczu przeciwnika oraz ?atwiejszego zniesienia surowo?ci niepogody” [2].

Starano si? by jednostka (chor?giew, kompania) mia?a jednolit? barw?. Mimo, ?e w XVII wieku nie ustalano jeszcze kolorw dla poszczeglnych rodzajw broni to jednak istnia?y pewne preferencje, ktre w miar? mo?liwo?ci starano si? przestrzega?. I tak chor?gwie husarii mia?y najcz??ciej ?upice (husarki) z sukna czerwonego lub granatowego, rzadziej zielonego lub szaror?owego, a jednostki piechoty polsko-w?gierskiej zarezerwowan? mia?y dla siebie barw? b??kitn? (ob?oczyst?) lub ??t?. W chwilach ?a?oby zdarza?o si?, ?e ?o?nierze przywdziewali „barw?” czarn?; czarne bywa?y wtedy tak?e proporce. Wojska magnackie formowane w obu autoramentach mia?y z regu?y „barw?” zgodn? z heraldycznymi barwami w?a?ciciela [3].

Wed?ug Z. Glogera umi?owanym przez S?owian kolorem, a zw?aszcza przez Polakw, „by? szkar?at czyli czerwie?”, st?d liczne jego odmiany. Natomiast na Litwie popularny mia? by? kolor b??kitny. Dodajmy do tego jeszcze kiry, fiolety karmazyny, purpury, „koraliny i blamparanty” [4].



Wzory mundurw i ich charakterystyka.

Dragoni polscy u schy?ku XVII w.


Umundurowanie dragonw w interesuj?cym nas okresie oparte by?o przede wszystkim na wzorach mundurw szwedzkich lub niemieckich, ktre obowi?zywa?y a? do lat siedemdziesi?tych XVII wieku. Dragoni ubrani byli w kolety, na g?owach nosili kapelusze (oficerowie) z czarnego lub br?zowego filcu z szerokim rondem lub tzw. kuczmy, czyli futrzane czapki (gemajni) oraz wysokie buty do kolan z szerok? cholew?. Kapelusze oficerw przystrojone by?y dodatkowo w barwne strusie pira, czasem czapli. Nazwa kita zast?pi?a z czasem pierwotn? nazw? forga (od w?g. „forgo” – powiewaj?cy, trzepocz?cy si?), ktra oznacza?a raczej du?y („suty”) p?k pir. Szeregowi dragonii tak?e mogli mie? kity, ale prostsze i z w?osia [5]. W latach Wielkiej Wojny P?nocnej dragonii zamiast czapek i ko?pakw ubieraj? ju? trjgraniaste kapelusze.

Ju? po bitwie chocimskiej 1621 r. dragonii zacz?li nosi? niezwykle wtedy modne i zarezerwowane dla towarzyszy „grnych znakw” (husarii) opo?cze z futrzanymi ko?nierzami. Powodowa?o to niezwykle ?ywe reakcje szlacheckiej jazdy [6].

Nosili dragoni tak?e p?aszcze-peleryny z kapuzami [7]. Uwa?a si?, ?e umundurowanie to w I po?owie XVII w. niczym nie r?ni?o si? od wojsk obcych np. szwedzkich, a ca?kowicie polskie wzory mundurw drago?skich pojawi?y si? dopiero za Sobieskiego wypieraj?c dotychczasowe. Tym bardziej interesuj?cy jest sztych Hondiusa przedstawiaj?cy dragona polskiego z 1636 r., ktry ma na g?owie typowo polsk? czapk? [8].

Podstawowym elementem nowego wzoru by?y sukienne, podszyte p?tnem liberie i spodnie do butw zazwyczaj w kolorze czerwonym. Jako ubir wierzchni dragoni mieli niebieskie ?upany, podszywane p?tnem, b??kitny (ob?oczysty) by? cz?st? „barw?” dragonii Sobieskiego [9]. Kolor b??kitny by? chyba dosy? popularny w jednostkach drago?skich ju? wcze?niej, bowiem niebieskie kontusze maj? tak?e dragonii na ilustracjach B. Gembarzewskiego: jeden z roku 1649, a drugi z 1660 [10]. Na g?owie dragoni nosili kapuzy lub futrzane czapki, ktre wypar?y z u?ycia kapelusze. Dno czapki mog?o by? farbowane np. na czerwono lub karmazynowo. Znakiem oficerskim autoramentu cudzoziemskiego by?a zwykle czerwona szarfa zwi?zana w pasie lub przez prawe rami?, ewentualnie wok? lewego ramienia. P?aszcze drago?skie, je?li nie by?y u?ywane, rolowano za ??giem siod?a.

Przy opisie barwy drago?skiej, jak i innych elementw XVII wiecznych formacji wojskowych niezwykle cenne s? materia?y ikonograficzne. Przyk?adowo sporo informacji dotycz?cych dragonii Sobieskiego pod Wiedniem zawieraj? obrazy. Na jednym z nich B. Gembarzewski widzia? dragonw w koletach sukiennych, ktre jego zdaniem by?y przewa?nie p?sowe (?), czapki drago?skie by?y futrzane. Co ciekawe na szyjach dragonw zdaniem Gembarzewskiego do?? cz?sto pojawia?y si? bia?e lub czarne chusty zwane krawatami – s?owo mia?o pochodzi? od stroju jazdy kroatskiej w s?u?bie Ludwika XIV (les cravates) [11].

W drugiej po?owie XVII wieku sukno na mundury zakupywano najcz??ciej u sukiennikw wielkopolskich lub ?l?skich i oddawano do szycia krawcom miejskim. Dla kresw po?udniowo-wschodnich takim centrum zaopatrzeniowym by? np. Lww, a dla Litwy Wilno. Buty, kapelusze, siod?a wytwarzano w kraju, ale tak?e cz?sto sprowadzano ze ?l?ska.



K?opoty z barw?.

Nie zawsze jednak jednostki otrzymywa?y przyrzeczon? ju? nawet „barw?”. Regimentowi piechoty Franca Kruzebecka pozyskanemu z szeregw moskiewskich w latach 1617-18 miano da? „barw?” co gwarantowano s?owem hetma?skim, ale obietnicy nie dotrzymano, bowiem nie chcia? jej respektowa? podskarbi ziemski [12]. Czasem na umundurowanie jednostki po prostu nie by?o czasu. Jan III z obozu ?rawi?skiego 8.X.1676 r. pisa? o kilku regimentach piechoty i dragonii „lepiby by?o, ?eby te regimenty przysz?y na wojn? bez barwy, ni?eli w barwie na Gregorjanki do Lwowa po wyj?ciu w marszu dwuch [sic!] ?wierci!” [13]. St?d trzeba pami?ta?, ?e piechota i dragonia, szczeglnie w trakcie ci??kich i d?ugich kampanii, zazwyczaj by?a obdarta, g?odna i ?le wyposa?ona. Nie mo?e by? inaczej, skoro w czasie kampanii krlewskiej przeciwko Jerzemu S. Lubomirskiemu w roku 1665, pisze Sobieski, ?e nie nad??ano nawet z zaopatrzeniem wojska w buty [14]. Francuz D’Alerac natomiast pisze wprost o dragonach z czasw Sobieskiego, ktrych widzia?, ?e: „s? ?le wyposa?eni, prawie nadzy i w zupe?nej pstrokaci?nie”. Lepiej wygl?da?y z pewno?ci? regimenty dragonii, na ktre dawali prywatne fundusze ich magnaccy szefowie. Zupe?nie inaczej musia? przecie? wygl?da? regiment dragonii Sobieskiego, czy innego, bogatego magnata, a inaczej kompania zawodowego oficera, nie dysponuj?cego wielkimi funduszami.

Exorbitancje z 1632 r. w rozdziale „De pedestrii militia honoratione instituenda” traktuj? obszernie o piechocie autoramentu cudzoziemskiego, zalecaj?c jej tworzenie z w?asnych obywateli, najlepiej stanu szlacheckiego. Podaj?c ?rodki potrzebne do utworzenia jednostki, sposobu organizacji itp., w punkcie 6 jest mowa o umundurowaniu: „Poniewa? w rozdawaniu barwy cz?sto i skarbowi szkoda za rozbie?eniem piechoty i samej piechocie krzywda si? dzieje, przeto? barwa ex aerario Reipublicae [ze skarbu Rzeczypospolitej] nie ma by? na nich dawana, ale przyk?adem cudzoziemcw, w jakiej kto sukni s?u?y? chce, w takiej niech s?u?y” [15]. Barwa jednostki autoramentu cudzoziemskiego zale?a?a wi?c od tego jakie sukno zakupi szef tej?e jednostki i nie by?a w ?aden sposb narzucana z gry.



Barwa na imprezach i w boju.

Sytuacja wygl?da?a inaczej w przypadku oddzia?w prywatnych oraz w przypadku dragonii gwardii, ktre cz?sto spe?nia?y funkcje reprezentacyjne. Mo?emy si? domy?la?, ?e przed wszelkiego rodzaju uroczysto?ciami dok?adano szczeglnych stara? by ?o?nierze prezentowali si? jak najlepiej i z pewno?ci? nie raz poprawiano ich umundurowanie i wyposa?enie. Czasem ?o?nierze wystrojeni byli z niezwyk?? ekstrawagancj?, tak jak podczas ?lubu Marii Kazimiery d’Arquien i Jana Zamoyskiego w 1658 r. Barwny orszak Zamoyskiego opisywa? Rousseau de la Valette: „stu hajdukw z gwardii ksi?cia, ich kurtki, ?adownice i pasy ozdobione by?y p?omienistymi sercami, z?otymi monogramami i god?ami, ich wydrowe ko?paki przystrojone, dwoma bia?ymi pirami, a ich stalowe topory poz?acane [...]” [16].

Szczeglnie dbano o mundur jednostek nadwornych (przybocznych), co jest jak najbardziej zrozumia?e. Sumy wydawane na „barw?” by?y znaczne i mog?y nawet zwi?ksza? koszt utrzymania oddzia?u o 1/3. By?y to ekspensy naprawd? du?e, np. Krzysztof Radziwi?? w 1626 roku na „barw?” dla swoich 31 kozakw nadwornych wyda? a? 1000 z?. Nawet je?li przyjmiemy, ?e ich ubra? pysznie, to wydatek by? zaiste wielki [17].

Zupe?nie inaczej natomiast wygl?da? mundur ?o?nierzy w czasie kampanii, kiedy ka?dy kolejny miesi?c s?u?by zostawia? na nim ?lad. Z braku zorganizowanego zaopatrzenia pozostawa?y tylko w?asna zaradno?? i ?upy. Szczeglnie ?le przedstawia?a si? „barwa” piechoty i dragonii, bowiem na oszcz?dno?ciach mundurowych mg? zarobi? szef jednostki i de facto niezmiernie rzadko wojsko plebejskie dostawa?o nowe mundury. Zdarza?y si? jednak przypadki, zw?aszcza na pocz?tku kampanii, ?e umundurowanie i wyposa?enie piechoty i dragonii by?o nienaganne. W relacjach ?rd?owych mamy wiele przekazw, jak przyk?adowo ten z IX.1676 r., ?e „regimenty tak drago?skie, jako i piesze, ktre wesz?y w obz [nad Dniestrem], barzo s? dobre i odziane”. Ilekro? czytamy takie przekazy upewniamy si?, ?e skoro takie elementy jak dobre umundurowanie, wyposa?enie, czy wysokie stany liczebne piechoty lub dragonii warte s? odnotowania, to znaczy, ?e nie by?y wwczas czym? naturalnym i zwyk?ym. W opozycji do takich krzepi?cych relacji stoj? inne, zazwyczaj z d?ugich i trudnych kampanii, ktre wprost mwi? o przymieraniu gemajnw piechoty i dragonii g?odem lub ?ywieniu si? przez nich korzonkami czy rzep?, dochodzi?o nawet do aktw kanibalizmu. Mo?na tylko wyobrazi? sobie jak wtedy wygl?da?a ich „barwa” i wyposa?enie.

Obrazu dragona dope?nia?y jeszcze d?ugie w?osy, w przypadku zwyk?ych prostych gemajnw zapewne niechlujne. Wspomina o tym Jakub ?o?, ktry opisuj?c komisarzy wojskowych w 1663 r. zapisa?, ?e „czupryny d?ugie niemal jako dragani [sic!] w?osy nosz?” [18]. Je?li natomiast chodzi o warunki fizyczne dragonw to z pewno?ci? wymogi by?y podobne jak w piechocie, tzn. istotne by?o, aby kandydat na dragona czy knechta mia? wszystkie z?by z przodu „do odgryzania ?adunku sposobne”. Nie mg? mie? tak?e powa?nych defektw (brak palcw, garbaty itp), ostatnie s?owo nale?a?o jednak do regimentowego czy kompanijnego cyrulika, ktry mia? bada? kandydatw na ?o?nierzy czy „?adnego defektu nie ma w sobie i z g?by mu nie czu? i jakowa franca na ciele nie siedzi” [19].



Przypisy.

[1] Zdzis?aw ?ygulski jun., Henryk Wielecki, Polski mundur wojskowy, Krakw 1988, s. 17.

[2] Tam?e, s. 17.

[3] Tam?e, s. 19.

[4] Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, Warszawa 1958, t. I, s. 124-125.

[5] Statut dragonii wo?y?skiej z roku 1671 przewiduje: „Forg? przy ko?paku jeno oficerowie zacn? mie? mog?, gemejny kity z w?osienia nosz?”. Taka suta forga, podobnie jak szarfa by?a wyznacznikiem szar?y oficerskiej; Lew Kaltenbergh, Kopczyk zacny chwa?y ?o?nierskiej w dawnej legendzie, dokumencie, porzekadle, opowie?ci, przekazie, gadce i pami?tniku, Warszawa 1966, s. 86.

[6] Nie ma na czym dragon brac?awski wszy hodowa?, to sobie ko?nierz sprawi?” i inne, zob. L. Kaltenberg, Kopczyk zacny..., s. 74-75.

[7] Zob. ilustracje Bronis?awa Gembarzewskiego [w:] ?o?nierz Polski. Ubir, uzbrojenie i oporz?dzenie. Dragoni ukazani s? na tablicach 176-178 i 240-242.

[8] Tadeusz Korzon, Dzieje wojen i wojskowo?ci w Polsce, t. II, Krakw 1912, reprodukcja sztychu na s. 308.

[9] J. Wimmer, Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978, s. 278, Z. ?ygulski jun., H. Wielecki, Polski mundur wojskowy, s. 24.

[10] B. Gembarzewski, ?o?nierz polski..., tab. 212.

[11] T. Korzon, Dzieje wojen..., t. III, s. 298 (rozdzia? napisany przez B. Gembarzewskiego).

[12] Henryk Wisner, Wojsko litewskie w pierwszej po?owie XVII wieku, Studia i Materia?y do Historii Wojskowo?ci, 1973 (dalej SMHW), s. 112.

[13] Janusz Woli?ski, Materia?y do dziejw wojny polsko-tureckiej 1672-1676, SMHW, 1970, s. 245-246.

[14] „Sukni, butw nastarczy? niepodobna”; List Sobieskiego do ?ony, 20.VIII.1665, [w:] Listy do Marysie?ki, oprac. Leszek Kukulski, Warszawa 1970, s. 63.

[15] Zob. H. Wisner, Wojsko litewskie..., s. 107-108; W?adys?aw Konopczy?ski, Reforma elekcji – czy naprawa Rzeczypospolitej (wybr ?rde? 1630-1632), Krakw 1949, s. 320.

[16] Adam Kersten, Warszawa kazimierzowska 1648-1668, Warszawa 1971, s. 291.

[17] Henryk Wisner, Najja?niejsza Rzeczpospolita. Szkice z dziejw Polski szlacheckiej XVI-XVII wieku, Warszawa 1978, s. 54.

[18] Jakub ?o?, Pami?tnik towarzysza chor?gwi pancernej, oprac. R. ?reniawa-Szypiowski, Warszawa 2000, s. 115.

[19] L. Kaltenbergh, Kopczyk zacny..., s. 46.

Komentarze

Dodaj komentarz