.:Wargaming Zone:. - serwis wargamingowy - .:Artykuł - Osma?skie dziryty:.
Wargaming Zone     
Sobota godzina 14:36,
25 marzec 2017

Osma?skie dziryty
Data: Wt 28 Sie, 2012
Autor: Marcin Gaw?da
Artyku? dotyczy szeroko poj?tej wojskowo?ci osma?skiej, w tym tak?e jej kulturowego aspektu

Za po?rednictwem scytyjskim dziryt pojawi? si? w armii cesarstwa bizantyjskiego. Trapezites, lekka jazda bizantyjska, wzorem scytyjskim uzbrojona by?a w ?uk, d?ugi nó? (machaira) lub sztylet i dziryty do rzucania. Perski dziryt d?ugo?ci ok. 60-70 cm, s?u??cy do ciskania z konia, mia? w?ski grot, wyd?u?ony, w przekroju trójk?tny, osadzony na drzewcu drewnianym lub rogowym. Dziryt perski opisywany przez Z. ?ygulskiego jun. nie mia? lotek. W specjalnej pochwie noszono po 2-3 dziryty.

W Turcji dziryt by? popularny w?ród jazdy, tak jak w Persji i wschodnich pa?stwach Bliskiego Wschodu, i by? stosowany co najmniej a? do XVII wieku. Po 2-3 noszone by?y dziryty w p?askich ko?czanach ze skóry. By? mo?e zmienia?o si? z czasem jego zastosowanie, gdy? w swoim dziele z XVII w. Marsigli wzmiankuje, ?e dziryt by?a to bro? typowa dla agów [1].

Dziryty osma?skie znajduj? si? w Muzeum Czartoryskich w Krakowie oraz Badisches Landesmuseum w Karlsruhe. Dziryt typowy o d?ugo?ci 60-80 cm, ma wydatny grot czworograniasty osadzony na bardzo d?ugim p?askim trzpieniu, uj?tym w ok?adziny rogowe, tworz?ce zarazem drzewce, zako?czone czasem metalowym piórkiem-lotk?. Komplet we wspólnej pochwie ze skóry, okutej srebrem lub haftowanej [2].

Dziryty bywa?y czasami proste, ale czasami wykonane precyzyjnie i z du?ym znastwem artystycznym. Przyk?adowo dziryty z Muzeum Czartoryskich maj? d?. ok. 77 cm, a do ich wykonania u?yto stali z?oconej, drewna, skóry, blachy srebrnej cyzelowanej (artystycznie obrobionej) i niellowanej (technika zdobienia broni). W efekcie artystycznego wykonania, cyzelowania i u?ycia techniki niello dziryty maj? charakter ozdobny i jak najbardziej mog? by? broni? przypisan? oficerom (np. agom) lub dostojnikom. Zdobione dziryty z Muzeum Czartoryskich mo?na zobaczy? tutaj.

Interesuj?cy szczegó? dotycz?cy osma?skich dzirytów podaje Ewlija Czelebi przy okazji opisu wjazdu poselstwa tureckiego do Wiednia w 1665 r. Jeden z paszów, nie chc?c wje?d?a? do miasta powozem, mia? rzec znamienne s?owa: „My?my Osmanowie i mamy w zwyczaju na kohejelanach [wierzchowcach] harcowa?, dzirytem si? zabawia?, a na wojny chodzi?" [3]. Po pierwsze rzucanie dzirytem uznawane jest tu za powszechnie znane i stosowane, po drugie mowa jest o dzirytach, jako broni s?u??cej do pospolitych zabaw.

O takich zabawach, mo?na rzec u?ywaj?c wspó?czesnej terminologii paramilitarnych, s?u??cych przecie? podniesieniu umiej?tno?ci bojowych, mamy potwierdzenie w innych opracowaniach. Pisze o tym Raphaela Lewis: „Jak imperium d?ugie i szerokie [...] odbywa?y si? zabawy i rozmaite zawody sportowe o walorach widowiskowych, podczas których najpopularniejsze by?y rzuty dzirytem. Zawody te, rozgrywane mi?dzy dwiema dru?ynami je?d?ców, polega?y na ciskaniu w przeciwnika w?óczni? o ponad trzymetrowej d?ugo?ci w taki sposób, aby zrzuci? go z siod?a, przy czym celowano w g?ow? lub plecy. Ten rodzaj zawodów uprawiano ze szczególnym upodobaniem na prowincji..."[4].

Co prawda zdziwienie budz? owe „w?ócznie" trzymetrowej d?ugo?ci (prawdopodobnie jest to b??d przy t?umaczeniu i chodzi o trzy ?okcie), ale generalnie potwierdza to tylko tez? o powszechno?ci zabaw polegaj?cych na rzucaniu dzirytami.

Po?rodku dziryt, po prawej skórzany ko?czan na 3 dziryty, Muzeum Czartoryskich, fot: autor

Rzucanie dzirytem, swego rodzaju turniej paramilitarny - tradycyjny sport w Turcji, popularny zw?aszcza w Anatolii - zwany jest z angielska Jereed (Javelin - dziryt), po turecku Cirit, Çavgan albo Gokboru. Znany by? Turkom Seld?uckim z Anatolii ju? od XI wieku. Zabawa rzucania dzirytem sta?a si? jednym z g?ównych ?wicze? paramilitarnych po XVI stuleciu i mia?a swoje miejsce na dworze su?ta?skim jeszcze w XIX wieku. Cirit jako zabawa niebezpieczna dla uczestników zosta?a zakazana przez su?tana Mahmuda II w 1826. W chwili obecnej Cirit popularny jest w Anatolii Wschodniej jako zabawa festynowa, szczególnie popularna w czasie wesel [5].

W zabawie/turnieju bior? udzia? dwie grupy uczestników, ka?da licz?ca 6, 8 lub 12 zawodników, których zadaniem jest trafienie przeciwnika t?pym, drewnianym dzirytem. Plac gry ograniczony jest do kwadratu o rozmiarach od 70 do 130 m. Punkty zdobywa si? trafiaj?c przeciwnika st?pionym drewnianym dzirytem o d?ugo?ci ok. 70-100 cm i ?rednicy 2-3 cm. Gra ma specjalne zasady, które instruuj? jak mo?na si? zachowywa? na „polu walki" i jak zdobywa? punkty lub bra? do niewoli. Zabawa znakomicie sprawdza si? jako sprawdzenie swoich umiej?tno?ci je?dzieckich, gdy? istot? gry by?o (jest) tak?e idealne zgranie z koniem. Promowane by?y konie ?redniej wielko?ci z racji swojej wi?kszej manewrowo?ci ni? wysokie w k??bie, oraz maj?ce co najmniej cztery lata - wa?nym by?y nie tylko umiej?tne rzuty, ale i unikanie lec?cych dzirytów. Tacy wojowniczy su?tani jak Bajezid (1389-1402) i Mehmed (1413-1421) przywi?zywali du?? uwag? do zabawy Cirit uznaj?c gr? za istotny element wyszkolenia wojskowego. ?ród?a wspominaj?, ?e z najlepiej wyszkolonych w zabawie dzirytem kawalerzystów formowano elitarne oddzia?y/grupy je?d?ców zwane „cündi" [6].

Tego typu zabawy z u?yciem dzirytów znane i popularne by?y tak?e w?ród Arabów, zw?aszcza w?ród mameluków. Arabska sztuka wojenna i rycerska, wyrabiaj?ca umiej?tno?ci konnej jazdy, zr?czno?ci, odwag? i inne bojowe zalety, zwana Furusijja, zna?a nie tylko nauki w?adania szabl?, lanc?, czy strzelanie z ?uku, ale te? rzucanie dzirytem. Gra d?erit (arab. d?arit) by?a pono? bardzo popularna i by?a bardzo podobna do tej osma?skiej. W grze bra?y udzia? dwa zespo?y i rzucano do siebie dzirytami (w?óczniami). D?erit mia? wiele odmian. Ciekawostk? mo?e by? to, ?e w czasie gry mo?na by?o wykaza? si? nie lada umiej?tno?ciami. Przyk?adowo je?dziec który nie dorzuci? dzirytem (w?óczni?) do przeciwnika, móg? ratowa? swój honor i zapobiec wzi?ciu do niewoli podnosz?c dziryt z ziemi w pe?nym galopie, na tyle szybko, by nie zosta? otoczonym.

Znakomite zgranie je?d?ca, konia i umiej?tno?ci w?adania dzirytem mo?na by?o zaobserwowa? tak?e u Osmanów, a wiele elementów gry jest wspólnych lub bardzo podobnych. Podnoszenie dzirytu z ziemi nie by?o w imperium osma?skim rzadko?ci?. Wspomina o tym Marian Czapski pisz?c o koniu tureckim i „grze w dziryt": „Co pi?tku je?d?cy zbierali si? na Atmajdan [pole ?wicze? konnych w Stambule], rozdzielali si? na dwie partye, a za danym znakiem z ka?dej strony jeden je?dziec, naciera? na przeciwnika, a przybli?ywszy si?, wzajemnie obadwa wyrzucali przeciw sobie dzirytowe pociski. Zr?czno?? na tem polega?a, a?eby uderzy? dzirytem przeciwnika, a siebie uchroni? od uderzenia i aby potem w pe?nym konia p?dzie dziryt z ziemi podnie?? i znowu przeciwnika uderzy?. Do podejmowania dzirytu z ziemi, u?atwia? zwykle je?d?cowi fortel, przywi?zania strzemienia do popr?gi tak, ?e noga opuszczaj?cego si? do ziemi je?d?ca, u?ywa?a strzemienia za hak utrzymuj?cy ca?e jego cia?o w zawieszeniu" [7].

Jak pisze Marian Ba?czewski zabawa Cerid (D?erit) mo?e by? rozgrywana indywidualnie lub dru?ynowo. W obu przypadkach role graczy zmieniaj? si? na przemian. Najpierw jeden (lub dru?yna) goni drugiego (lub drug? dru?yn?), szar?uj?c w jego stron? od w?asnego kra?ca pola a? do linii ?rodkowej i próbuj?c trafi? go dzirytem po czym, na linii ?rodkowej pola gry, nast?puje gwa?towny zwrot i ten, kto poprzednio ucieka?, goni tego, kto pierwszy goni?. Liczba powtórze? ataków, a wi?c i czas gry, zale?y tylko od wcze?niejszych ustale?, ochoty graczy, zr?czno?ci je?d?ców, wytrzyma?o?ci i ilo?ci koni zapasowych etc. Kluczowym jest owo podnoszenie le??cych dzirytów, gdy? ich liczba jest ograniczona i je?li wszyscy wyrzuc? swoje dziryty i nie zdo?aj? ich podnie?? ziemi, gra si? ko?czy. Uciekaj?cy mog? si? uchyla? przed dzirytami lub próbowa? je ?apa? w locie, a ka?de trafienie jest punktowane. Warto wspomnie?, ?e wbrew surowym zakazom Koranu, Cirit to gra hazardowa, przy czym zak?ada? si? mo?na o wiele rzeczy: o zwyci?stwo której? ze stron, liczb? zdobytych punktów itd. [8].

Po?rodku proste dziryty, Muzeum Czartoryskich, fot: autor

O zabawach dzirytem w Polsce wspomina tak?e Z. Gloger: „Dziryt, krótka w?ócznia do zabawy, pocisk, z tureckiego, w którym d?yryd oznacza pocisk w kszta?cie kija bez grotu na ko?cu, a tak?e ga??? drzewa palmy daktylowej, z jakiego dziryty zapewnie wyrabiano. Je?d?cy tureccy i arabscy, bawi?c si?, ciskaj? dzirytem i zastawiaj? si? nim, p?dz?c konno cwa?em, a trzeba wielkiej zr?czno?ci, ?eby unikn?? ciosu i schwyta? dziryt przeciwnika. Igrzysko to ulubione na wschodzie opisuje ks. Ant. Burnicki w „Pielgrzymce do Ziemi ?w."[9].

W owym czasie rzucanie dzirytem traktowane by?o ju? wy??cznie jako tradycyjna zabawa, gra, natomiast we wcze?niejszym okresie tego typu zabawy mo?na zaliczy? do indywidualnych ?wicze? wojskowych.

Dalej Gloger zwraca uwag?, ?e „W Polsce dziryty bywa?y z grotami" pisze o nich A. Czartoryski, jen. ziem pod. [genera? ziem podolskich]: „U?ywali ich Polacy, na tasaku (tejsaku) nosz?c je, i przypasuj?c si? do nich; nie wi?cej jak 3 w jednym olstrze". Ja?niej okre?la rzecz K?okowski w XVII wieku: „Dziryt, pewna niby w?ócznia, trzy ?okcie wzd?u?, z grotem na ko?cu, jedno z tem, co starsi zwali pi?a". Czartoryski i K?okowski nie dodaj?, ?e by?a to w?ócznia, tylko do zabawy s?u??ca" [10].

Kiedy mo?na by?o tej broni u?y? efektywnie? Wydaje si?, ?e w czasie po?cigu. P?dz?cy za uciekaj?cym je?d?cem wojownik osma?ski móg? dosi?gn?? go dzirytem. I czy wówczas nie stara? si? celowa? w g?ow? lub plecy, jak na wspomnianych zawodach?

W czasie pierwszej bitwy pod Parkanami (1683), gdy przed jazd? osma?sk? ucieka?a polska jazda, wraz z królem Janem III Sobieskim, by? mo?e jazda osma?ska ciska?a dzirytami. Z przekazów wiemy, ?e w niebezpiecze?stwie znalaz? si? sam król, uciekaj?c w otoczeniu kilku je?d?ców, którego uratowa? od zranienia, ?mierci lub niewoli polski arkebuzer, zabijaj?c dwóch goni?cych króla Turków. Jan Wimmer w swojej monografii bitwy wiede?skiej sugeruje, ?e jeden z Turków próbowa? zabi? króla dzirytem: Arkebuzer „[...] jak relacjonowa? król - „stan?? nam za ró?any wianek"; ratuj?c króla przed dwoma Turkami, zabi? jednego mierz?cego do Sobieskiego dzirytem, postrzeli? drugiego, który atakowa? szabl?, sam jednak zgin??" [11].

Historia ta jest podawana tak?e w takiej wersji, i? sipahi atakowa? króla dzid?. Nawet je?li w tym konkretnym wypadku by?a to dzida/lanca - raczej chyba trudno by?o ni? ciska? tak celnie jak dzirytem, ale mo?e w tym przypadku sipahi szykowa? si? do ataku bezpo?redniego - to nie mo?na chyba z góry za?o?y?, ?e nie atakowano Polaków dzirytami. Trudno poda? jednoznacznie w jaki sposób atakowano króla, ale po?cig za polsk? jazd? wydaje si? wymarzon? sytuacj?, ?eby maj?cy przy sobie dziryty sipahiowie ich u?yli. Gdyby tak by?o próbowaliby zapewne trafi? uciekaj?cego konnego w g?ow? lub plecy...

Warto wspomnie?, ?e w dziryty mogli by? uzbrojeni anatolijscy sipahiowie timarioci, gdy? jazda toprakly (pospolite ruszenie na zasadzie quasi-lennej) zgodnie z prawem mia?a si? stawia? na wypraw? wojenn? z w?asnym koniem i rynsztunkiem. W?ród uzbrojenia ofensywnego stosowanego przez sipahiów-timariotów wymienia si? tak?e dziryty (ang. javelins). Wydaje si? s?uszna uwaga Colina Imbera, i? sipahiowie-timarioci wyruszali na kampani? z szerokim wachlarzem uzbrojenia (m.in. lance, dziryty, ?uki, bro? sieczna itp.), które wyrabiali w ich rejonie rzemie?lnicy i które by?o stosunkowo ?atwo dost?pne na lokalnym targu. Dokumenty osma?skie przywi?zywa?y w XVI wieku uwag? do stroju ochronnego (he?mu, kolczugi, czy opancerzenia dla konia) jednak?e nie narzuca?y rodzaju uzbrojenia ofensywnego [12].

By? mo?e tak, jak chce tego Marsigli, na polu boju w wieku XVII spotykano dziryty najcz??ciej lub wy??cznie u boku oficerów - agów. Warto na koniec wspomnie?, ?e na su?ta?skim Atmajdanie w turniejach Cirit uczestniczyli najlepsi je?d?cy, w tym tak?e agowie i inni dostojnicy i oficerowie su?tana.

 

Przypisy:

[1] Z. ?ygulski jun., Bro? w dawnej Polsce na tle uzbrojenia, passim. Cytowana przez ?ygulskiego praca to: L. F. Marsigli, Stato Militarne Dell ‘Imperio Ottonami - L'Etat Militaire de L'Empire Ottonami, cz. 1-2, Amsterdam-Haga 1732.

[2] Z. ?ygulski jun., Bro?..., s. 256.

[3] Ksi?ga podró?y Ewliji Czelebiego (wybór), oprac. Z. Abrahamowicz, Warszawa 1969, s. 133-134.

[4] R. Lewis, ?ycie codzienne w Turcji osma?skiej, Warszawa 1984, s. 125.

[5] http://www.allaboutturkey.com/javelin.htm

[6] A superior class of cavalrymen known as "cündi" was formed from those skilled at jereed, http://anatoliahistory.com/2011/05/03/cirit-jereed/

[7] M. Czapski, Historya powszechna konia, t. I, Pozna? 1874, s. 370.

[8] M. Ba?czewski, Gry i zabawy Turków osma?skich, Warszawa 2000, str. 30 - 31.

[9] Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. II.

[10] Z. Gloger, Encyklopedia... , t. II.

[11] J. Wimmer, Wiede? 1683, Warszawa 1983, s. 368.

[12] Przyk?adowo dokument z 1515 r. wskazuje, ?e podczas przegl?du wojsk ?o?nierzowi, który nie mia? he?mu grozi?a dekapitacja, a temu, który nie mia? wymaganych os?on r?k uci?cie r?ki, C. Imber, The ottoman Empire1300-1650, Palgrave Macmillan 2002, s. 267-268.

 


Komentarze

Wt 04 Wrz, 2012 elear napisał:
"Za po?rednictwem scytyjskim dziryt pojawi? si? w armii cesarstwa bizantyjskiego."

Krtk? broni? drzewcow? obrzucali si? ju? Rzymianie w czasie hippica gymnasia, wi?c trudno powiedzie? sk?d mia? on dotrze? do Bizancjum
Pozdrawiam

Sob 01 Wrz, 2012 Marcin G napisał:
I jeszcze w formie uzupe?nienia. Fragment Diariusza legacyi [...] Commissarzw do traktatu pokoiu z Port? Ottoma?sk? wyprawionych in Anno 1672: "przez wszystek czas ziechawszy si? ze sto Turkw przed namioty nasze, r?ne figle z dzirytami na koniech odprawowali...", [w:] F. Kluczycki, Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego, t. II, cz. 2, s. 1102.


Dodaj komentarz