.:Wargaming Zone:. - serwis wargamingowy - .:Artykuł - Szwedzkie sztandary zdobyte przez wojska polskie i litewskie w latach 1600-1629:.
Wargaming Zone     
Pi±tek godzina 22:21,
17 listopad 2017

Szwedzkie sztandary zdobyte przez wojska polskie i litewskie w latach 1600-1629
Data: Wt 14 Wrz, 2010
Autor: Micha? ‘Kadrinazi’ Paradowski
Debiut nowego Autora na ?amach WZ. Do tej pory „Kadrinazi” znany by? jedynie z aktywno?ci na forum.

Od Autora

Chcia?bym serdecznie podzi?kowa? za pomoc, zach?t? i sugestie Danielowi Stabergowi, Mariuszowi Balcerkowi , Arturowi ?wietlikowi, Radkowi Sikorze, Jarkowi Centkowi (wielkie dzi?ki za walk? z gotykiem!), Krzysztofowi Km?kowi i ‘Maxgallowi'. Specjalne podzi?kowanie dla Rafa?a Szwelickiego za wytropienie i wskazanie b??dów. Je?eli kto? poczu? si? pomini?ty w podzi?kowaniach to z góry za to przepraszam...

 

W siedemnastowiecznych armiach sztandar by? wa?nym elementem ka?dego bez ma?a oddzia?u wojskowego. Praktycznie niezale?nie od armii któr? by?my si? zajmowali, znajdujemy sztandary na poziomie podstawowej jednostki organizacyjnej - kompanii (chor?gwi/roty/kornetu). Pozwala?y ?o?nierzom identyfikowa? si? z w?asnym oddzia?em, stanowi?y centralny punkt, wokó? którego mo?na by?o zebra? oddzia? w przypadku rozproszenia w czasie walki (czy to w trakcie po?cigu za nieprzyjacielem czy te? ucieczki przed nim), pomaga?y identyfikowa? przynale?no?? jednostki; czasami od barwy sztandaru pochodzi?a te? zwyczajowa nazwa jednostki. Przyk?adowo w armii litewskiej w toku kampanii 1622 roku mamy do czynienia z „bia??" i „niebiesk?" chor?gwi? (kompani?) rajtarii Wojciecha Korffa. Hetman Krzysztof II Radziwi?? mia? z kolei „bia??", „czerwon?" i „?ó?t?" chor?giew husarsk? podczas walk ze szwedzkim najazdem na Inflanty w 1625 roku. Inny klasyczny przyk?ad to s?ynne szwedzkie „kolorowe"' regimenty najemne w czasie panowania Gustawa II Adolfa - „?ó?ty", „niebieski", „czerwony" i „zielony".

Bardzo cz?sto sztandary jednostek by?y bogato zdobione - spotykamy ?aci?skie czy niemieckie sentencje, daty za?o?enia jednostki, rysunki wszelkiego typu, cz?sto o charakterze religijnym czy odwo?uj?cym si? do osoby dowódcy. Klasyczny przyk?ad to rysunek czaszki na sztandarze najemnego regimentu jazdy Ake Totta w okresie 1630-1632, jako nawi?zanie do wymowy nazwiska tego oficera które brzmia?o podobnie do niemieckiego s?owa ‘todt' - „?mier?".

W owym okresie przyj??o si?, ?e jednym z g?ównych mierników zwyci?stwa na polu bitwy by?a ilo?? zdobytych sztandarów - zwyczajem by?o, ?e sk?adano je po bitwie u stóp zwyci?skiego wodza, który cz?sto wyp?aca? ?o?nierzom specjalne nagrody za takie zdobycze [1]. Jako ?e utrata sztandaru przez oddzia? by?a poczytana za zniewag? czy z?? wró?b?, nierzadko dochodzi?o do bardzo zaci?tych walk w obronie chor?gwi. W bitwie pod Szk?owem w 1654 roku, w jednej z litewskich chor?gwi husarskich w zaci?tej walce o w?asny sztandar, który w pó? drzewka uci?to, broni?c i chc?c ratowa?, 7 towarzystwa poleg?o [2]. Cz?sto zdobyta chor?giew ulega?a zniszczeniu w czasie walki i w r?ce przeciwnika wpada?y same drzewca.

Nie tylko w bitwie sztandary mog?y zmienia? w?a?ciciela. Przy kapitulacjach twierdz cz?sto jednym z najbardziej dyskusyjnych punktów by?a kwestia chor?gwi nale??cych do obro?ców. Je?eli kapituluj?ce wojska otrzymywa?y prawo wymarszu z twierdzy i odej?cia do w?asnej armii, ich dowódcy starali si? zachowa? sztandary, na co nie zawsze zgadzali si? oblegaj?cy. W 1622 roku hetman Krzysztof II Radziwi?? w jednym z punktów kapitulacji obleganej przez jego wojska Mitawy zastrzeg?, ?e wszystkie chor?gwie poddaj?cych si? Szwedów musz? by? wydane Litwinom. Kiedy oficerowie szwedzkiego garnizonu prosili, by pozwolono im zachowa? chor?gwie gdy? z nich ma?a hetmanowi korzy?? a im wielka ha?ba [3] hetman mia? odpowiedzie?, ?e takie by?y postanowienia kapitulacji i Szwedzi musz? ich dotrzyma?; Radziwi?? by? tak?e zobligowany sprezentowa? sztandary swemu w?adcy (tym chor?gwie królowi panu swemu prezentowa? musz?) [4]. Wydaje si? jednak, ?e w przypadku kapitulacji szwedzkiej garnizonu Pucka w 1627 roku obro?com pozwolono zachowa? sztandary - hetman Koniecpolski pisa? do króla Zygmunta III, ?e szwedzcy ?o?nierze sami z zwinionymi chor?gwiami, z milcz?cymi b?bnami, muszkietami pod pach? w?o?enemi wyszli, a w dalszej cz??ci listu nie wymienia sztandarów szwedzkich jako zdobyczy [5]. Generalnie jednak zwyci?zcy starali si? zazwyczaj przej?? sztandary, które wraz z inn? zdobycz? (je?cami, dzia?ami, amunicj?, zaopatrzeniem, etc.) by?y widocznym wyznacznikiem sukcesu. Zdarza?o si?, ?e po zako?czeniu kampanii specjalne deputacje z?o?one z najlepszych ?o?nierzy armii mia?y zaszczyt przywie?? zdobyczne chor?gwie dla monarchy, móg? je tak?e eskortowa? tryumfuj?cy dowódca armii.

W niniejszym opracowaniu chcia?bym si? zaj?? kwesti? szwedzkich sztandarów zdobytych przez oddzia?y polskie i litewskie w kampaniach 1600-1611 (Inflanty), 1621-22 (Inflanty), 1625-1629 (Inflanty) i 1626-1629 (Prusy). Niestety do naszych czasów przetrwa?o bardzo ma?o dok?adniejszych opisów zdobytych sztandarów. Fakt to tym smutniejszy, ?e generalnie posiadamy bardzo ma?o informacji dotycz?cych sztandarów armii Gustawa II Adolfa, zw?aszcza w okresie 1621-1630. Jednak?e w oparciu o dost?pne materia?y ?ród?owe mo?emy pokusi? si? o zebranie pewnych interesuj?cych informacji i opisów. Zdaj? sobie spraw?, ?e niniejszy tekst jest tylko zarysowaniem tematu - bez dok?adniejszego zbadania polskich materia?ów ?ród?owych, do których z przyczyn obiektywnych nie mam dost?pu, takie opracowanie na pewno ma luki - wydaje mi si? jednak, ?e kilka podanych opisów mo?e zainteresowa? pasjonatów okresu czy armii szwedzkiej. Postaram si? przytoczy? wszystkie znane mi sytuacje, gdy w r?ce polskie czy litewskie wpad?y szwedzkie sztandary, a gdzie to mo?liwe podam tak?e dok?adny opis owych chor?gwi.

Pierwszym konfliktem którym chcia?bym si? zaj?? jest wojna inflancka toczona w latach 1600-1611. W walnych starciach oddzia?y szwedzkie ponios?y ci??kie straty, ?upem Litwinów i Polaków pad?o wiele sztandarów.

 

Bitwa pod Wenden (Kiesi?, Cesis) - 7 stycznia 1601 roku. Raport sporz?dzony po bitwie wymienia 13 zdobytych sztandarów, wymieniaj?c nawet oddzia?y które je zdoby?y:

  • chor?giew husarii Krzysztofa Radziwi??a Pioruna pod Wincentym Woyn? - 3 sztandary

  • chor?giew husarii Ostafija Tyszkiewicza - 3 sztandary

  • chor?giew husarii Ludwika Wejhera (Weyhera) - 3 sztandary

  • chor?giew husarii Wawrzy?ca Rudomino - 1sztandar

  • chor?giew kozacka Szcz?snego Niewiarowskiego -1sztandar

  • poczet (husaria?) Krzysztofa Dorohostajskiego pod ?ukaszem Ligowskim - 2 sztandary

8 maja 1601 roku jeden z rotmistrzów uczestnicz?cych w bitwie, Ostafij Tyszkiewicz, sprezentowa? owe sztandary na sejmie w Wilnie, prosz?c jednocze?nie o nagrody dla ?o?nierzy [6]. Jest to kolejne potwierdzenie ilo?ci zdobytych chor?gwi. Co ciekawe mniejsz? liczb? - 11- podaje w swojej kronice Rajnold Hejdensztejn [7], wydaje si? tu by? jednak mniej wiarygodnym ?ród?em ni? bezpo?redni uczestnicy bitwy. W bitwie uczestniczy?o 13 szwedzkich kompanii (7 kawalerii, 5 piechoty oraz chor?giew szlachty inflanckiej) oznacza to wi?c, ?e strona szwedzka utraci?a sztandary wszystkich jednostek zaanga?owanych w walk?.

 

Bitwa pod Kokenhausen (Koknese) - 23 czerwca 1601 roku. Mimo ?e by?o to tak znacz?ce zwyci?stwo, nie uda?o mi si? znale?? praktycznie ?adnych informacji. Hejdensztejn [8] podaje informacje o 12 chor?gwiach wielkich, które mia?y wpa?? w r?ce Litwinów, nie dotar?em jednak do ?adnego z listów pisanych przez uczestników bitwy, w których podane by?yby jakiekolwiek liczby. Jak wi?c wida?, kwestia tego starcia wymaga dalszego badania.

 

Potyczka pod Narw? - 16 (?) czerwca 1603 roku. W przypadku tego starcia mamy dok?adn? relacj?, pochodz?ca z listu Jana Karola Chodkiewicza do Zygmunta III [9]. Litewska czata wys?ana pod Narw? pokona?a grup? szwedzkich ?o?nierzy. Znag?a napad?szy, ubiegli rajtarów i piechoty, tak ?o?datów jako Finlandczyków, do dwóch set bili, chor?giew jedn? rajtarsk? i dzia? polnych 5 wzi?li. Nie uda?o mi si? jednak ustali?, do którego kornetu rajtarii (najemnego czy krajowego) móg? nale?e? zdobyty sztandar. By? mo?e Chodkiewicz opisuje tu przej?cie szwedzkiego konwoju z artyleri? - szwedzki podjazd nie mia?by wszak a? tylu dzia?.

 

Bitwa pod Paide (Bia?ym Kamieniem) - 25 wrze?nia 1604 roku. Zwyci?stwo które mia?o przynie?? Chodkiewiczowi bu?aw? wielk? litewsk? obfitowa?o w poka?n? zdobycz. Szwedzkie si?y nie s? dok?adnie znane - szwedzka armia polowa mia?a przed bitw? 21 kornetów kawalerii i 34 kompanie piechoty, acz nie wszystkie wzi??y udzia? w bitwie - jednak relacja Chodkiewicza [10] daje nam dok?adn? liczb? zdobytych chor?gwi. W r?ce Litwinów mia?o wpa?? 21 sztandarów, poza nim 5 kolejnych zosta?o mi?dzy rycerstwem rozszarpanych. Wiemy ju?, ?e zdobycie chor?gwi by?o nagradzane, nic wi?c dziwnego ?e ?o?nierze w ferworze walki mogli je uszkodzi?, nierzadko wydzieraj?c z r?k swych towarzyszy.

 

Bitwa pod Kircholmem - 27 wrze?nia 1605 roku. Najwspanialsze zwyci?stwo Jana Karola Chodkiewicza nad armi? szwedzk? jest dobrze udokumentowane ?ród?owo, dzi?ki temu w kilku pozycjach mo?emy znale?? wzmiank? o sztandarach. Hetman w li?cie do króla podaje liczb? 60 zdobytych chor?gwi [11]. Identyczn? liczb? znajdziemy w Nowinach z Inflant... [12] i kronice Paw?a Piaseckiego [13]. Bior?c pod uwag? rozmiary szwedzkiej pora?ki, nie jest to liczba zaskakuj?ca. Niestety wiosn? 1606 roku gros ze zdobytych sztandarów uleg?o zniszczeniu w po?arze. Jak pisa? do ?ony zrozpaczony Chodkiewicz naj?a?o?niejsza mi jest pogorzenie [spalenie si? - przyp. red. WZ] chor?gwi zdobycznych, o czem Pan Bóg wie, moja pociecho, ?e z p?aczem do ciebie pisz?. Ledwie wyratowano trzydzie?ci, i to pogorza?ych [14]. Jednak i z tych uratowanych tylko po?owa nadawa?a si? by je z?o?y? przed królem - ?ataj? si? jednak chor?gwie; b?dzie ich z pi?tna?cie na dr??kach, a ostatek nadgorza?ych po?o?e przed Pana; a wszak wszyscy wiedz? gdzie si? wzi??y, i jak ich wiele by?o [15].

 

Zdobycie Parnawy i walki w okolicach Rygi - marzec 1609 roku. Nie uda?o mi si? znale?? konkretnych liczb, poza danymi ze wspó?czesnego opracowania, gdzie Leszek Podhorodecki napisa? o 18 sztandarach, które Litwini mieli zdoby? na wojskach Mansfelda w walkach w okolicach Rygi [16]. Jednak Adam Naruszewicz wspomnia? w ?ywocie J.K. Chodkiewicza... [17] o materiale ?ród?owym który potwierdza fakt (je?eli nie liczb?) zdobyczy w Parnawie i pod Ryg?. Jest to Dzi?kowanie od króla jmci panu Chodkiewiczowi hetmanowi, przy oddaniu chor?gwi i wi??niów na Parnawie wzi?tych, przez pana Szcz?snego Kryskiego podkancl. koronnego, w Wilnie 1609, 20 lipca.

 

Walki w okolicach Parnawy - prze?om sierpnia i wrze?nia 1609 roku. Kolejne walki ze zgrupowaniem Mansfelda przynios?y Litwinom nowe zdobycze w sztandarach. Chodkiewicz w li?cie napisanym w po?owie wrze?nia podaje informacje, ?e w ataku na litewski obóz Szwedzi ponie?li spore straty, m.in. kilku chor??ych z chor?gwiami leg?o na placu. Litwini zdobyli tak?e szwedzki blokhauz nieopodal Starej Parnawy, gdzie chor?giew jedn? wzi?to [18].

 

Bitwa nad Gawi? - 6 pa?dziernika 1609 roku. Szwedzki genera? Mansfeld najwyra?niej nie mia? szcz??cia do wojowania w Inflantach. Hetman Chodkiewicz zastawi? na niego pu?apk? nad Gawi?, wci?gaj?c Szwedów do litewskiego obozu, po czym rozbi? rzucaj?c na nich husari?. Hetman kilka dni po bitwie napisa? do Lwa Sapiehy 14 chor?gwi nieprzyjacielskich i 100 wi??niów na szcz??liwy przyjazd JKM [Jego Królewskiej Mo?ci - przyp. red. WZ] oczekuj? [19].

Dosy? dok?adnie wiemy, ile szwedzkich sztandarów pad?o ?upem wojsk litewskich w Inflantach w okresie 1621-22, a mo?e dok?adniej - ile z nich przetrwa?o kampani?. 6 marca 1623 roku hetman Krzysztof Radziwi??, w otoczeniu wybranych oficerów swojej armii, sprezentowa? królowi Zygmuntowi III i senatowi trzyna?cie chor?gwi szwedzkich w ró?nych potrzebach wzi?tych [20]. Poni?ej uda?o mi si? zidentyfikowa? dwana?cie z owych sztandarów.

 

Bitwa pod Kropimojz? - 28 listopada 1621 roku. Najwi?ksze walne starcie kampanii inflanckiej 1621 roku, gdzie zgrupowanie litewskie dowodzone przez Aleksandra Korwina Gosiewskiego rozbi?o szwedzki oddzia? pu?kownika Samuela Cockburna (Cobrona). Szwedzi ponie?li ci??kie straty, utracili tak?e sze?? lub siedem sztandarów. Niestety tylko pi?? z nich dosta?o si? w r?ce Litwinów i przes?ano je hetmanowi Radziwi??owi, jeden lub dwa zosta?y ukradzione przez ?o?nierzy - chocia? Gosiewski w li?cie pisanym po bitwie do Radziwi??a wspomnia? o chor?gwiach szwedzkich ?e zdobyto pi??, dwie spalone [21]. Na szcz??cie dzi?ki informacjom uczestnika bitwy, towarzysza husarskiego Jana Kunowskiego [22], a tak?e danymi szwedzkimi [23] mo?emy pokusi? si? o opis zdobytych sztandarów.

Z siedmiu szwedzkich jednostek bior?cych udzia? w walce tylko jedna, wed?ug opisu Kunowskiego, mia?a ocali? swój sztandar. By?a to kompania drago?ska Wilhelma de la Barre; co prawda opracowania szwedzkie (przede wszystkim Barkman) neguj? jej obecno?? pod Kropimojz?, ale bior?c pod uwag? niezbite dowody, jakimi s? zeznania szwedzkiego je?ca wzi?tego do niewoli przed bitw?, a tak?e relacje Gosiewskiego i Kunowskiego, nale?y si? tu zgodzi? z Rados?awem Sikor?, który w swoim artykule o bitwie podkre?li? obecno?? tego oddzia?u w zgrupowaniu szwedzkim [24].

Na pocz?tku zajmijmy si? sztandarami, których przyporz?dkowanie do jednostek nie jest pewne. Kunowski napisa? o tych chor?gwiach:

Trzeci kornet czyrwony jednostajny

(...)

Czwarty ?ó?ty a czarny szachownic? j?ty.

(...)

Pi?ty b??kitny z?otem wszystek malowany,

Szósty taki? z czyrwonym sercem oddawany [25]

Widzimy wi?c proste wzory - jednokolorowe czerwony i b??kitny, szachownica, czerwone serce. Do jakich jednostek mog?y nale?e?? W starciu wzi??y udzia? trzy kompanie fi?skiej rajtarii - Olofa Dufva, Otto Grothusena (Grothausena) i Jonsa Kurcka. Ponios?y bardzo du?e straty, jest wi?c prawdopodobne, ?e utraci?y tak?e swoje sztandary. Dodatkowo walczy? tam oddzia? Bernta Taube (oficer ten jednak nie by? pod Kropimozj? obecny) - kompania najemna Johana Yxkulla (niemiecka) i prawdopodobnie kompania z?o?ona ze szlachty esto?skiej i inflanckiej. Je?eli wszystkie te pi?? kompanii faktycznie straci?o swoje sztandary, t?umaczy?oby to stwierdzenie z listu Gosiewskiego, o zdobyciu pi?ciu i spaleniu dwóch sztandarów. Poni?ej opiszemy jeszcze dwie chor?gwie kirasjerów, które tak?e pad?y ?upem Litwinów. Kunowski co prawda wspomina tylko o siedmiu jednostkach wraz z dragonami de la Barre, ale z jego opisu wynika, ?e esto?sk? szlacht? (Taube) traktuje jako dwie kompanie, za to nie wymienia jednej z kompanii fi?skich. Je?eli jednak de la Barre uciek? z pola bitwy ze sztandarem, a Litwini rozbili wszystkie pozosta?e kompanie, to powinno w ich r?ce wpa?? w?a?nie siedem sztandarów, tak jak to wspomnia? Gosiewski. Kunowski zreszt? wspomina, ?e dwa sztandary zosta?y ukradzione.

Jeszcze cenniejszym ?upem od chor?gwi opisanych powy?ej by?y sztandary nale??ce do dwóch kompanii kirasjerów. Pierwsz? z tych jednostek by?a tzw. Livfanan, czyli przyboczna jednostka króla Gustawa II Adolfa. W czasie bitwy dowodzi? ni? Jurgen Maydel. Litwini w toku walki zdobyli jej sztandar - by?a to bia?a chor?giew, haftowana z?otem [26]. Niestety, nie mamy ?adnego dok?adniejszego opisu, gdy? ten w?a?nie sztandar pad? ofiar? kradzie?y.

Na szcz??cie przetrwa? (i to z dwóch ?róde?) bardzo dok?adny opis ostatniej zdobyczy litewskiej. By?a to chor?giew przybocznej kompanii kirasjerów ks. Karola Filipa, brata monarchy, któr? do boju prowadzi? Zacharias Pauli. Kunowski opisuje sztandar nast?puj?co:

Od brata Gustawowa t? rot? maj?cy,

Z?otem kornet haftowan maj?c napis ten to:

Ire iuvat grato spatiosa per equora vento (?ac. Z przychylnym wiatrem przez rozleg?e morza mi?o si? p?ynie)

Nad okr?tem ze z?ota, a na drug? stron?:

Sub umbra alarum tuarumxiv (?ac. Pod ochron? twych skrzyde?), k?ad? sw? obron?.

Pod skrzyd?ami i cieniem z?otem haftowanym... [27]

Nieco inny zapis znajdujemy u ks. Radziwi??a:

Haftowany okr?t z tym napisem: Ire juvat fausto spaciosa per aequora vento. Na drugiej stronie, Duch ?wi?ty w osobie go??bicym haftowany, z tym napisem: Sub umbra alarum tuarum [28]

 

Kapitulacja Mitawy - lipiec 1622 roku. Tutaj niestety nie spotykamy si? z ?adnym opisem, wiemy tylko, ?e w r?ce litewskie wpad?o sze?? sztandarów [29]. Mo?emy za to zidentyfikowa? do jakich jednostek nale?a?y - w sk?ad garnizonu wchodzi?y po dwie kompanie z regimentów krajowych (szwedzkich) Ake Oxenstierny, Gustava Horna i Josta Clodta, dowódc? garnizonu, który próbowa? wyprosi? u hetmana Radziwi??a zachowanie sztandarów by? Anders Eriksson Hästehufvud.

 

Starcie w okolicach Rygi - 8 lub 9 lipca 1622 roku. W toku starcia litewskiego podjazdu rotmistrza Rozena z oddzia?ami szwedzkimi zdobyto jedn? chor?giew. Nale?a?a do kompanii kirasjerów feldmarsza?ka Wrangla, dowodzonej przez Reinholda Anrepa. Hetman Radziwi?? podaje opis chor?gwi jako czarnej adamaszkowej, z namalowanym bia?ym drzewem palmowym i sentencj? sub pondere cresco [30]. Ze sztandarem tym wi??e si? zreszt? nader interesuj?ca historia. Wrangel, rozw?cieczony strat?, wys?a? list do Jerzego Krzysztofa Rozena (Rosena), wyzywaj?c go na pojedynek o sztandar. Szwedzki feldmarsza?ek mia? wys?a? porucznika swojej kompanii wraz z 50 ?o?nierzami a?eby P. Rozen in pari Numero wyjecha? y Chor?giew t? wyniós? a bi? si? z nim o ni? [31]. Litewski rotmistrz zgodzi? si? na tak dziwny pojedynek, postawi? jednak warunek, ?e Szwedzi maj? ze sob? zabra? now? chor?giew kompanii ?eby t? Chor?giew wynie?? Ju?em si? raz o ni? bi? chceli drug? straci? niech i? wyniesie A ia wykaie w 50 cz?eka [32]. Istnia?a wi?c szansa zdobycia jeszcze jednego szwedzkiego sztandaru, jednak pojedynek nie doszed? do skutku, gdy? zabroni? go Rozenowi hetman Krzysztof Radziwi??.

 

Ju? niebawem druga cz??? artyku?u...

 

Przypisy

1 Wallenstein mia? napisa? po bitwie pod Lutzen zdoby?em na przeciwniku ponad 30 sztandarów [piechoty - M.P.] i kornetów [kawalerii - M.P.], samemu trac?c nie wi?cej ni? pi?? czy sze??, patrz Richard Brzezinski, Graham Turner, Lutzen 1632, Oxford 2001, str. 86

2 H. Wisner, Wojsko litewskie w I po?owie XVII wieku [w:] Studia i Materia?y do Historii Wojskowo?ci, tom XXI, Warszawa 1978, str. 74

3 Ksi?cia Krzysztofa Radziwi??a hetmana polnego litewskiego spraw wojennych i politycznych cz??? wtóra. Uk?ady o pokój (1622) [w:] Ksi?cia Krzysztofa Radziwi??a hetmana polnego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego sprawy wojenne i polityczne 1621 - 1632, Pary? 1859, str. 233

4 Ibidem, str. 233-234

5 Hetman Stanis?aw Koniecpolski do Zygmunta III, w Pucku 3 kwietnia 1627 r. [w:] Pami?tniki o Koniecpolskich, Stanis?aw Przy??cki (oprac.), Lwów 1842, str. 45

6 Informacje na temat bitwy za H. Wisner, Kircholm 1605, Warszawa 1987, str. 53-54. Profesor Wisner opar? swoj? relacj? o materia?y ?ród?owe - pobitewne Oddawanie chor?gwi... z 7 stycznia 1601 roku oraz sejmow? relacj? rotmistrz Tyszkiewicza z 8 maja 1601 roku

7 Rejnolda Hejdensztejna sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od ?mierci Zygmunta Augusta do roku 1594. Ksi?g XII, tom II, str. 435

8 Ibidem, str. 442

9 Cedu?a do listu Jana Karola Chodkiewicza do Króla, z Derpatu d. 16 czerwca 1603 r. [w:] Korrespondencye Jana Karola Chodkiewicza, oprac. W. Chom?towski, Warszawa 1875, str. 147

10 Jan Karol Chodkiewicz do Zygmunta III, 29 wrze?nia 1604 Hiperbol, BPAN Kórnik, rkps 294 str. 91

11 Jan Karol Chodkiewcz do Zygmunta III, pod Ryg? d. 30 wrze?nia 1605 r. [w:] Korrespondencye..., str.149

12 Nowiny z Inflant..., Biblioteka Narodowa, XVII.3.5244 adl.

13 Kronika Paw?a Piaseckiego biskupa przemy?lskiego. Polski przek?ad wedle dawnego r?kopismu, poprzedzony studyjum krytyczném nad ?yciem i pismami autora , Kraków 1870, str. 190

14 Jan Karol Chodkiewicz do ?ony Zofii, z Grodna w dzie? Wielkiejnocy 1606 r. [w:] Korrespondencye... , str. 36

15 Ibidem, str. 36

16 Leszek Podhorodecki, Jan Karol Chodkiewicz 1560-1621, Warszawa 1982, str. 189

17 Adam Naruszewicz, ?ywot J. K. Chodkiewicza, wojewody wile?skiego, hetmana wielkiego W. Ks. Lit., t. I, Kraków 1858, str. 179

18 Jan Karol Chodkiewicz do podskarbiego litewskiego 15 wrze?nia 1609 r. z obozu pod Parnaw?. Archiwum Pa?stwowe na Wawelu. Archiwum Sanguszków w S?awucie, rkps 40 [za:] Leszek Podhorodecki, op. cit., str. 410

 

19 Jan Karol Chodkiewcz do Lwa Sapiehy 22 wrze?nia 1609 r. z Rygi, Biblioteka Czartoryskich, rkps 3237, s.111 [za:] Leszek Podhorodecki, op. cit., str. 410

 

20 Mowa Krzysztofa Radziwi??a któr? mia? na sejmie w roku 1623 dnia 6 marca, przed królem jego mo?ci? i senatem przy oddaniu trzynastu chor?gwi szwedzkich w ró?nych potrzebach wzi?tych [w:] Ksi?cia Krzysztofa Radziwi??a..., str.458-459

 

21 Aleksander Korwin Gosiewski do Krzysztofa Radziwi??a, Kokenhauzen 30 IX 1621 r., AGAD, Archiwum Radziwi??ów, dzia? V, sygn. 4560/II, s.1-4 [za:] Jan Kunowski, Ekspedycja Inflantska 1621 Roku, oprac. Wojciech Walczak i Karol ?opatecki, Bia?ystok 2007

 

22 Jan Kunowski, op. cit.

 

23 Za Generalstaben (Szwedzki Sztab Generalny), Sveriges krig 1611-1632 (Bd II ‘Polska Kriget' i Appendix II), Stockholm 1936, a tak?e Barkman Bertil C., Lundkvist Sven, Kungl. Svea Livgardes historia III:1, Stockholm 1936

 

24 Rados?aw Sikora, Kropimozja (Kroppenhoff) 28 XI 1621, artyku? ze strony autora http://radoslawsikora.prv.pl Jednocze?nie trudno si? jednak zgodzi? ze stwierdzeniem R. Sikory, ?e liczebno?? jednostki de la Barre jest nieznana. Wiemy bowiem, ?e by?a to zaledwie jedna kompania, zaci?gni?ta z ko?cem pa?dziernika 1621 roku (jako pierwsza jednostka dragonii w armii szwedzkiej), jej stan na jesiennym popisie to w?a?nie 81 ?o?nierzy i tylu mog?o maksymalnie walczy? pod Kropimojz?. Stan 390 ?o?nierzy z 1622 to stan z czerwca, po rozwini?ciu jednostki do regimentu („stara" kompania de la Barre + trzy nowe kompanie które przyp?yn??y ze Szwecji)

 

25 Jan Kunowski, op. cit, str. 133

 

26 By? mo?e z god?em Szwecji lub herbem Gustawa II Adolfa - takie wzory spotykamy na sztandarze kompanii drabantów w kampanii niemieckiej 1630-1632

 

27 Jan Kunowski, op. cit. Str. 131-132

 

28 Ks. Krzysztofa Radziwi??a..., str. 120

 

29 Ibidem, str. 234

 

30 Ibidem, str. 237

 

31 Diariusz wojny 1621-1622, Biblioteka PAN w Kórniku, rkp 332, k. 442

 

32 Ibidem

 


Komentarze

Dodaj komentarz