.:Wargaming Zone:. - serwis wargamingowy - .:Artykuł - Husaria polska i koncerz w XVII w.:.
Wargaming Zone     
Sobota godzina 14:31,
25 marzec 2017

Husaria polska i koncerz w XVII w.
Data: Sob 18 Cze, 2005
Autor: Marcin Gaw?da
Kilka s?w na temat koncerza polskiego w XVII wieku

Koncerz jest broni? nieod??cznie kojarz?c? si? z husari?. Husarze polscy przyswoili sobie koncerz w przeci?gu XVI wieku. Jest to bro? pochodzenia wschodniego, stosowana m. in. przez kawaleri? tureck?.

Jak zauwa?a Zdzis?aw ?ygulski junior przyk?adw koncerzy wczesnego typu jest u nas bardzo ma?o. Kilka egzemplarzy wczesnego koncerza znajduje si? w zbiorach MWP. Maj? one charakterystyczne r?koje?ci wskazuj?ce na bliski jeszcze zwi?zek z mieczem. Ich niezmiernie d?ugie, trj– lub czworoboczne w przekroju g?ownie, przewa?nie z wkl?s?o szlifowanymi bocznymi ?ciankami, legitymuj? si? z regu?y niemieckim pochodzeniem [1].

Koncerz troczony by? do siod?a pod lewym, czasem prawym, kolanem je?d?ca. Siod?a wschodnie mia?y specjalne troki do podwieszenia koncerza. Cz?sto towarzysze husarscy lub zwykli pocztowi mieli jednak pod siod?em nie koncerz, ale pa?asz. Natomiast – zdaniem Zofii Stefa?skiej – oficerowie, rotmistrze i porucznicy mieli zawsze koncerze [2].

Czy tak by?o w istocie wystarczy sprawdzi? mobilia (maj?tek ruchomy), pozostawione przez zmar?ych polskich oficerw. Wydaje si?, ?e w wi?kszo?ci przypadkw b?dzie to bro? ozdobna, o du?ej warto?ci. Przyk?adowo w?rd maj?tku ruchomego zmar?ego porucznika husarskiego Miko?aja Z?otnickiego znajdziemy „koncerz srebrno z?ocisty wysadzany turkusami” i „koncerz oprawny w srebro” [3].

Koncerze znajduj?ce si? w kolekcji MWP maj? d?ugo?? g?owni 135 cm (w?gierski), 140 cm (w?gierski z II po?owy XVII wieku) i 143 cm (husarski). G?ownia jest najcz??ciej trjgranna. Koncerz husarski mo?e mie? nast?puj?ce parametry:

- d?ugo?? g?owni 143 cm,

- szeroko?? g?owni przy trzonie 2 cm,

- g?ownia trjgranna, waga 0,78 kg [4].

Koncerz kojarzony jest przede wszystkim z husari?. Na zdj?ciu husaria w czasie pokazu Air Show 2003 w Poznaniu z 5 lipca 2003 (zdj?cie autora).


Tak?e Zdzis?aw ?ygulski zgadza si? z tym, ?e koncerz (czy to w stylu zachodnim czy wschodnim) by? cz?sto spotykan? broni? w r?kach towarzyszy i starszyzny husarskiej. ?ygulski dodaje, „?e niektrzy badacze interpretuj? koncerz jako bro? przys?uguj?c? wy??cznie starszy?nie husarskiej, stanowi?cej substytut kopii. W takim wypadku koncerz zapewne wyjmowano z pochwy przed bitw? i obna?ony prowadzono do szar?y” [5].

Bior?c pod uwag? fakt, ?e koncerz stanowi? bro? towarzyszy, a nie pocztowych husarskich mo?na pow?tpiewa?, czy koncerz s?u?y? ca?ej chor?gwi jako jednolita bro? zast?puj?ca strzaskane kopie. Wydaje si?, ?e powszechnie w czasie szar?y bez kopii u?ywany by? raczej pa?asz, a nie koncerz, ktry pozostawa? chyba broni? indywidualn? starszyzny. Powszechno?? u?ywania pa?asza a nie koncerza mo?e nam t?umaczy? przy okazji, dlaczego nie spotykamy wzmianek pami?tnikarskich o atakowaniu chor?gwi? z wyci?gni?tymi koncerzami, podczas gdy o szar?ach z wyci?gni?tymi pa?aszami mo?emy przeczyta? np. u ?osia. Przy opisie szar?y husarii pod Po?onk? w 1660 r. na moskiewsk? piechot? ?o? pisze: „[...] na t? piechot? chor?gwie usarskie z pa?aszami skoczy?y...” [6].

Sprawa jednak pozostaje otwarta, tutaj tylko j? zasygnalizowa?em. Fakt, ?e je?li zgadzamy si? z tez? Cichowskiego i Szulczy?skiego, ?e koncerz wsp?zawodniczy? z pa?aszem, to mamy potwierdzenie pami?tnikarzy, ?e pa?aszy u?ywa?a wi?kszo?? chor?gwi (w innym przypadku by?oby chyba, ?e z koncerzami skoczy?y?), podczas gdy o koncerzach takich wzmianek nie mamy. Generalnie autor nie zgadza si? wi?c z tez? obu autorw, ?e koncerz posiadali zarwno towarzysze jak i pocztowi [7].

Do koncerza nie przywi?zywano a? tak wielkiej roli, jak si? mo?e wydawa?. Z jednej strony obaj wspomniani autorzy uwa?ali, ?e po skruszeniu kopii husarze atakowali z wyci?gni?tymi koncerzami w d?oni, z drugiej jednak sami przytaczaj? list przypowiedni W?adys?awa IV stwierdzaj?cy, ?e husarz powinien mie? „siod?o z potrzebami, to jest rz?dem, tokiem, koncerzem lub pa?aszem, przytroczonym tak jak koncerz do siod?a pod kolanem”. Wida? z tego, ?e w?a?ciwie pa?asz i koncerz traktowane by?y jako rwnorz?dna bro?. Przypuszczalnie decydowa?a wi?c cena, a jak si? wydaje, ozdobny koncerz bardziej pasowa? starszy?nie odr?niaj?c ich tak?e w tym elemencie od pocztowych z pa?aszami (jakkolwiek jest to tylko hipoteza, trudna do udowodnienia, zapewne wiele powiedzia?yby nam ceny koncerzy i pa?aszy z jednego okresu i miejsca).

Wydaje si?, ?e w starszych ksi??kach o husarii przeceniano koncerz jako bro?. Po pierwsze Cichowski i Szulczy?ski pisz?, ?e p?niejsze egzemplarze koncerzy mia?y 160 cm d?ugo?ci (autorzy powo?uj? si? na egz. z MWP, twierdz?c, ?e d?ugo?? 4 koncerzy z XVII wieku wynosi 180 cm (?), podczas gdy wspomniane egzemplarze koncerzy z MWP maj? ok. 140 cm. „U?yteczna tedy d?ugo?? broni – czytamy – licz?c wraz z wyci?gni?t? r?k?, rwna?a si? mniej wi?cej lancy”. Tyle tylko, ?e lanca (czy w XVII wieku rohatyna) jest uniwersalna, bo jej zaleta polega tak?e na tym, ?e mo?na ni? „robi?”, czyli manewrowa? wok? siebie (pytanie czy taki sposb walki by? ju? stosowany w XVII wieku? Jakie? pchni?cia na boki i w ty? na pewno wykonywano ju? od XVI w.), wi?c porwnanie to nie jest do ko?ca przekonywuj?ce. W walce wr?cz koncerz s?u??cy tylko do k?ucia, wydaje si? mnie uniwersalny od pa?asza, ktry jako bro? sieczna lepiej nadawa? si? chyba do os?ony np. przed szabl? czy rapierem przeciwnika.

Gdyby okaza?o si?, ?e cena koncerza by?a wi?ksza od pa?asza mo?na by postawi? hipotez?, ?e pa?asz by? ta?szy, a wi?c powszechniejszy w u?yciu. Wwczas byliby?my ju? krok od stwierdzenia, ?e koncerz jako bro? dro?sza u?ywany by? przez starszyzn?, a pa?asz by? bardziej popularny – wi?c bardziej masowy. Niestety pobie?ne poszukiwania cen obu rodzajw broni (oczywi?cie z zastrze?eniem, ze jest to przymiarka „na oko”, bo ceny dotyczy?y r?nie zdobionych i wykonanych broni, by?y w dodatku r?ne w r?nych cz??ciach Rzplitej) wydaj? si? potwierdza? tez?, ?e koncerz i pa?asz u?ywane by?y zamiennie i nie rozr?niano specjalnie tych dwch rodzajw broni. Przyk?adowo cena koncerza i pa?asza ustalona na komisji lubelskiej w 1627 r. jest dok?adnie taka sama – wynosi 90 groszy (24,3 gramw srebra). Co wi?cej chodzi o podobne bronie, gdy? zarwno koncerz jak i pa?asz maj? pochwy zdobione w kus, czyli skr? [8]. Jest to do?? mocny argument na to, ?e nie rozr?niano tych dwch rodzajw broni bia?ej.

Poszukuj?c dalej natrafi?em na wzmiank?, z ktrej wynika, ?e koncerz by? nieco dro?szy od pa?asza. S? to ustawowe ceny z pozna?skiego z 1626 r. Czytamy w nich, ?e „za koncerz oprawny kuszowy z d?ug? wkwk?” trzeba zap?aci? 7 florenw i 15 groszy, podczas gdy „za pa?asz w kusz oprawny” trzeba da? 6 florenw. Wydaje si? jednak ?e r?na cena wynika z faktu „d?ugiej wkwki” przy koncerzu. Fakt, ?e bro? jest mniej wi?cej traktowana tak samo –a zw?aszcza g?ownia – potwierdza cennik z 1623 r. (sieradzkie), w ktrym mamy napisane, ?e g?ownia do koncerza jak i do pa?asza kosztuje po 24 grosze. Co wi?cej sam „koncerz w kus oprawny z ?elazem pobielanem” kosztuje 3 z?ote, natomiast „pa?asz w kus oprawny z ?elazem oprawny w cap?” kosztuje 5 z? [9].

Jak wi?c wida? z powy?szych przyk?adw nie da si? obroni? tezy, ?e koncerz uwa?any by? za bro? bardziej eleganck?, bardziej „wystawn?” od pa?asza. Cena nie zale?a?a na pewno od rodzaju broni, ale od samego wykonania i zdobie?. Zapewne u?ycie koncerza i pa?asza zale?a?o ju? od osobistych preferencji husarza. By? mo?e koncerz jako bro? bardziej wyrafinowana od pa?asza u?ywana by?a przez starszyzn? z racji tego, ?e zazwyczaj oficerw sta? by?o na wi?cej egzemplarzy r?nego rodzaju broni, ni? pocztowych. Ci u?ywali szabli i pa?asza jako bardziej popularnych i uniwersalnych. Tak wi?c wydaje si?, ?e przypisywanie husarii ?wiadomego u?ywania koncerzy jako ca?ej formacji w szar?y (jako substytut strzaskanej kopii), a nie w walce indywidualnej, jest przesad?. Gdyby faktycznie tak by?o husarz by?by „prze?adowany” r?nego rodzaju broni?: kopia, potem koncerz, potem pa?asz, jeszcze szabla, nie wspominaj?c o nadziaku. Przypisywanie ka?dej z tych broni konkretnego sposobu u?ycia, w okre?lonej sytuacji taktycznej, wydaje si? dwudziestowiecznym my?leniem.

Koncerz z pewno?ci? znajdziemy w ka?dym skarbcu polskiego oficera autoramentu narodowego. Je?li chodzi o bro? bia??, oczywi?cie najwi?cej – to nie mo?e dziwi? – b?dzie r?nego rodzaju szabel, znacznie mniej koncerzy i pa?aszy. Je?li rejestr zbrojowni po zmar?ym hetmanie litewskim Januszu Radziwille jest tutaj jakim? wyznacznikiem, to wydaje si?, ?e ilo?? pa?aszy i koncerzy nie b?dzie jako? dramatycznie r?na. Analiza tego rejestru prowadzi do wniosku, ?e wy?si oficerowie mogli mie? nawet kilka rodzajw koncerzy, ktre r?ni?y si? rzecz jasna wykonaniem i cen?. Janusz Radziwi?? mia? wi?c w skrzyni z broni? dwa koncerze oprawione w srebro, nie w skrzyni, ale luzem „koncerz w czarnej oprawie”, a jeszcze w innym miejscu najbardziej zdobione okazy: „koncerz suto [tj. bogato] oprawny, turkusami wszystek sadzony wielkimi, nie dostaje [tj. brakuje] 5 turkusw, bez sznurw”, nast?pny koncerz te? jest egzemplarzem ozdobnym, „suto oprawny, z?ocisty” i tak?e ju? wybrakowany. Pa?aszy te? jest podobna liczba – kilka sztuk [10].

Na zako?czenie trzeba powiedzie?, ?e ze wzgl?du na d?ugo?? g?owni koncerza (ok. 140 cm) wyciagni?cie koncerza do boju spod siod?a wymaga?o specjalnej techniki. Jak s?dzi ?ygulski wyjmowano koncerz prawdopodobnie na dwa tempa, chwytaj?c w pewnym momencie sam?, do po?owy obna?on? g?owni? – oczywi?cie bez nara?enia si? na skaleczenie, gdy? nie by?a ona ostra [11].



1 – Zdzis?aw ?ygulski, Bro? w dawnej Polsce, Warszawa 1975, s. 191.

2 – Zofia Stefa?ska, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Katalog zbiorw wiek XVII, Warszawa 1968, s. 36.

3 – Marek Wagner, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej po?owie XVII wieku, Toru? 1995, s. 79.

4 – Z. Stefa?ska, Muzeum..., s. 38.

5 – Z. ?ygulski, Bro?..., . s. 272.

6 – Jakub ?o?, Pami?tnik towarzysza chor?gwi pancernej, Warszawa 2000, s. 94-95.

7 – J. Cichowski, A. Szulczy?ski, Husaria, Warszawa 1977, s. 68.

8 – Rados?aw Sikora, Fenomen husarii, Toru? 2004, s. 155 (tab. 10).

9 – Maciej Jeske, O szabelni wyszy?skiej, Dawna bro? i barwa, 23, 2001, s. 47-48.

10 – Rejestr broni skarbca ks. Janusza Radziwi??a z zamku w Tykocinie z dnia 15.IX.1656 r., Studia i Materia?y do Historii Wojskowo?ci (tomu nie pami?tam).

11 – Z. ?ygulski, Bro?..., s. 272.

Komentarze

Pi± 10 Lut, 2006 Marcin G napisał:
Artyku? mia? mie? charakter dyskusyjny ciesz? si? , ?e wywo?a? jaki? odzew. Poni?sza uwaga o u?ywaniu i pa?aszy i koncerzy jest bardzo interesuj?ca. Inna sprawa, ?e potwierdza fakt, i? jednak rozr?niano i pa?asz i koncerz, i nie do ko?ca mo?na mwi? tu o ba?aganie terminologicznym. Podobnie w inwentarzach rozr?nia si? rodzaje broni bardzo dok?adnie i szczeg?owo.

Czw 19 Sty, 2006 Go?? napisał:
Cytuj?:

"Powszechno?? u?ywania pa?asza a nie koncerza mo?e nam t?umaczy? przy okazji, dlaczego nie spotykamy wzmianek pami?tnikarskich o atakowaniu chor?gwi? z wyci?gni?tymi koncerzami, podczas gdy o szar?ach z wyci?gni?tymi pa?aszami mo?emy przeczyta? np. u ?osia. "

No c?, takie wzmianki o atakowaniu koncerzami (obok pa?aszy) s?. Wystarczy spojrze? na "Pocz?tek i progress" ??kiewskiego. Opisuje on tam, ?e:

"kiedy ju? nie sta?o onych Niemcw pieszych, ktrzy przy p?ocie nam byli na przeszkodzie, skupiwszy si? kilka rot naszych, uderzyli w on? jazd? cudzoziemsk? kopijmi, kto jeszcze mia?, [a kto nie mia? kopii, to] pa?aszami, KONCERZAMI."

A wi?c rwnie? (cho? nie tylko) koncerzami.

Śr 02 Lis, 2005 Go?? napisał:
Dlaczego nie umie?ci? Pan rysunku

Pon 20 Cze, 2005 Marcin G napisał:
Na poczatek sprostowanie: d?ugo?? 140 cm, o ktrej mwi?, to d?ugo?? g?owni, natomiast d?ugo?? ca?ego koncerza (zbiory MWP) mo?e mie? 180 cm. Cichowski i Szulczy?ski pisali wi?c o d?ugo?ci ca?ego koncerza, tak jak mierzy? Klemens. Generalnie dane w artykule odnosz? si? do koncerzy w MWP.

Pon 20 Cze, 2005 klemens napisał:
Co do d?ugo?ci koncerza to s?dz? , ?e sprawa przedstawia si? r?nie w zale?no?ci od okresu.Sam mierzy?em/z 6 lat temu/ ze dwa egzemplarze w zbiorach Muzeum w Wiedniu:173 i177cm.Bro? mia?a pochodzi? "oczywi?cie"z okresu bitwy wiede?skiej, nie by?a specjalnie ozdobna, r?koje?ci by?y: zamkni?ta i p?zamkni?ta/a wi?c tzw.typ polski a nie turecki/ s?dz?, ?e by?y to egzemplarze bojowe a nie paradne.Co to wyposarzenia jakoby tylko towarzyszy w t? bro?, to mo?e mie? to sens cho?by ze wzgl?du na fakt, ?e to oni stanowili "czo?o" choragwi/w wi?kszo?ci/, a walka koncerzem z drugiego szeregu raczej by?a niemo?liwa a przynajmniej powa?nie utrudniona/w przeciwie?stwie do kopi/ w?asnie ze wzg??du na d?ugo??.Co do pa?asza musimy pami?ta?, ?e w XVII w. nazywano tak cz?sto po prostu szable i pami?tnikarze mogli miec j? na my?li.Pa?asz husarski to cz?sto tzw.szabla czarna/nazwa p?niejsza/z obowi?zkowym "paluchem".Oczywi?cie "my" dzisiaj mwi?c pa?asz mamy co innego na my?li, konia z rz?dem temu kto potrafi to rozwik?a?.Samych pa?aszy/ tych troczonych pod kolanem/ w polskich zbiorach rwnie? niema za wiele, w zwiazku z czym tezy o powszechnym stosowaniu przez pocztowych nie mo?na traktowa? jako prawdy objawionej ale jest dosy? prawdopodobna.Jak zwykle, wiecej pyta?, a mniej "oczywistych" odpowiedzi, ale tak to juz jest.Wyrazy uznania dla Marcina za podj?cie ciekawego tematu.


Dodaj komentarz