.:Wargaming Zone:. - serwis wargamingowy - .:Artykuł - Armia szwedzka 1655-1660 pod k?tem wargamingu:.
Wargaming Zone     
Sobota godzina 09:48,
21 lipiec 2018

Armia szwedzka 1655-1660 pod k?tem wargamingu
Data: Pi± 28 Maj, 2004
Autor: Marcin Gaw?da
Poni?szy artyku? bazuj?cy na danych ?rd?owych ma pomc lepszemu poznaniu armii szwedzkiej pod k?tem przysz?ych rozgrywek bitewnych i kampanijnych

Tytu?em wst?pu

Materia?y ?rd?owe

Komentarz

Wnioski oglne



Tytu?em wst?pu:

Poni?sze zestawienie dotycz?ce armii szwedzkiej zosta?o sporz?dzone na podstawie opracowa? i ?rde? polskich oraz szwedzkich. Celem artyku?u jest nie tyle przedstawienie armii szwedzkiej jako ca?o?ci, ile przybli?enie organizacji armii szwedzkiej w kilku, zasadniczych dla scenariuszy bitew i kampanii, elementach. W ten sposb zrezygnowali?my ze szczeg?owych przypisw nadaj?c artyku?owi charakter nie tyle historyczny, ile wargamingowy, chocia? nadal utrzymuje on tak?e walory poznawcze dla historyka. W intencji autora artyku? ma umo?liwi? Czytelnikowi – potencjalnemu graczowi i s?dziemu – prawid?owe zestawienie Listy Armii, u?o?enie scenariusza i prawid?owy dobr si? do bitwy b?d? kampanii na mapie.

Artyku? ma odpowiedzie? na trzy zasadnicze pytania, na ktre odpowied? powinien zna? potencjalny s?dzia:

1. jaki przyj?? stosunek poszczeglnych broni do siebie.

2. jaki przyj?? stosunek regimentw krajowych (szwedzkich) i zaci??nych (niemieckich).

3. Jaki przyj?? stosunek posiadanej przez Karola X Gustawa artylerii.

4. Jak odda? posi?kowe wojska polskie na s?u?bie szwedzkiej.

Co do punktu 1 chodzi g?wnie o dragoni?, ktrej znaczenie by?o ju? stosunkowo du?e w armii Gustawa Adolfa i jeszcze si? powi?kszy?o w czasie wojny z Rzeczypospolit? w latach 1655-1660 r., kiedy du?a cz??? dzia?a? militarnych spoczywa?a na barkach kawalerii i dragonii. Dragoni ca?kowicie przej?li zadania wsparcia ogniowego kawalerii i muszkieterowie odkomenderowani znikaj? ca?kowicie. Dzi?ki dragonom Szwedzi mogli prowadzi? dzia?ania manewrowe rajtari?, dysponuj?c jednocze?nie znaczn? si?? ognia. Nie nale?y jednak przecenia? liczebno?ci dragonii w armii szwedzkiej w chwili wybuchu wojny, gdy? globalnie nie by?a wi?ksza ni? 4-6%. Wzros?a natomiast znacznie ju? w trakcie wojny, na skutek nowych zaci?gw i jej procentowy udzia? w sk?adzie niektrych polowych zgrupowa? wojska dochodzi nawet do 20% lub jeszcze wi?cej.

Pojmanie polskiego husarza przez szwedzkich rajtarw, Wojciech Kossak 1894


Jak zobaczymy w poni?szych zestawieniach innego rodzaju wnioski dotycz?ce stosunku poszczeglnych broni do siebie b?d? podawane osobno dla kampanii i pojedynczych bitew polowych. Przysz?y s?dzia uk?adaj?c scenariusz czy kampani? musi pami?ta? o tym, ?e w zale?no?ci od tego czy b?dzie to po prostu du?a bitwa polowa (w rodzaju Warszawy 1656), gdzie pojawi si? znaczna ilo?? piechoty, czy bitwa w kampanii manewrowej (np. Warka 1656), gdzie piechoty nie b?dzie wcale, r?nie musi wygl?da? stosunek poszczeglnych broni do siebie. Mwi?c inaczej, w kampaniach polowych typu manewrowego w?a?ciwie piechota pe?ni?a wy??cznie s?u?b? garnizonow? i Szwedzi polegali na zgrupowaniach rajtarii i dragonii (ewentualnie z niewielkimi si?ami piechoty), a piechota odgrywa?a znaczn? rol? tylko w wypadku, gdy dzia?ania mia?y charakter bardziej statyczny lub gdy obie strony d??y?y do starcia. Tak wi?c fakt doboru si? musi zale?e? od przyj?tego w scenariuszu okresu lub wprowadzenia. Generalnie rodzaj rozgrywki z udzia?em armii szwedzkiej i rozmaitym doborem si? mo?e by? nast?puj?cy:

1. wielka bitwa walna, gdzie b?dzie do?? du?o si?, w tym liczna artyleria i piechota

2. bitwa polowa jako cz??? kampanii manewrowej, gdzie pojawi si? tylko rajtaria i dragonia lub co najwy?ej niewielki oddzia? wsparcia piechoty z lekk? artyleri?

3. kampania na mapie, gdzie znaczne si?y piechoty musz? by? „uwi?zane” na sta?e s?u?b? garnizonow?, w innym przypadku grozi nam nadreprezentacja piechoty

Aby bardziej uzmys?owi? Czytelnikowi, o co nam chodzi, trzeba doda?, ?e od 1657 r. nie ma w armii szwedzkiej praktycznie jednostek piechoty wyprowadzanych w pole, a wszelkie dzia?ania prowadzone s? wy??cznie rajtari? i dragoni? lub posadzon? na konie piechot? (podragonion? piechot?). Tak na marginesie, aby odda? ten wa?ny element – sadzania szwedzkich piechurw na konie – czyli tzw. podragonienie piechoty musi by? uwzgl?dnione w przepisach kampanijnych. Piechota taka oczywi?cie nie potrafi?a walczy? konno, a ko? pozwala? jej si? wy??cznie szybciej porusza? (analogicznie jak w pocz?tkach istnienia formacji dragonw), na pewno marsz nie by? tak?e tak szybki jak w przypadku prawdziwych dragonw.

Co do punktu 2 chodzi oczywi?cie g?wnie o stosunek regimentw szwedzkich i niemieckich w kawalerii i piechocie. Jest to do?? istotne, gdy? regimenty szwedzkie maj? po prostu wi?ksz? warto?? bojow?, co uwzgl?dniaj? w?a?ciwie wszystkie Listy Armii.

Co do punktu dotycz?cego artylerii chodzi nam o ustanowienie w?a?ciwej proporcji dzia? lekkich i ci??kich, co wi?cej, przy tych ostatnich chcemy okre?li? jaki kaliber by? najbardziej rozpowszechniony.

Wreszcie punkt dotycz?cy wojsk polskich. Osobno podano informacje dotycz?ce wojsk Bogus?awa Radziwi??a, ktry by? szwedzkim sojusznikiem w 1656 r., a tak?e protestanckie chor?gwie polskie, ktre wspiera?y wojska szwedzkie, m. in. bra?y udzia? w walkach pod Go??biem w lutym 1656 r.

Tyle tytu?em wst?pu, poni?ej materia?y, ktre poddali?my analizie. W du?ej mierze pozwol? one s?dziemu na zgodne z realiami zestawienie si? szwedzkich.



Materia?y ?rd?owe:

1. Armia w Inflantach w 1655 r.:

Ilo?? kompanii:

Rajtarii krajowej (szwedzkiej i fi?skiej): 24

Rajtarii zaci??nej (niemieckiej): 28

Piechoty krajowej: 38

Piechoty niemieckiej: 16

Dragonii krajowej: 4

Dragonii zaci??nej: 6

Pospolite ruszenie szlachty Estonii, Inflant i Ingrii (rajtaria): 20

Pospolite ruszenie j. w. (piechota): 2

Zaokr?glony stosunek (jako wyj?ciowa liczebno?? rajtarii lub piechoty krajowej):

rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,2 / 1

rajtaria krajowa / rajtaria niemiecka 0.9 / 1

piechota krajowa / piechota niemiecka 1 / 0.4

2. Zakwaterowanie wojsk na Litwie w lutym 1656 r.

Ilo?? kompanii:

Rajtarii: 109

Piechoty: 24

Dragonii: 32

rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,3 / 0,2

3. Armia polowa w prowincjach ba?tyckich w 1657 r.

Ilo?? kompanii:

Rajtarii: 149

Piechoty: ? (z szacunkw liczebno?ci wynika ?e ok. 35-37 kompanii)

Dragonii: 28

rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,2 / 0,25

4. Zestawienie jednostek polowych na przegl?dzie z 22.VIII.1658 r.

Ilo?? kompanii:

Rajtarii: 76

Piechoty: 41

Dragonii: nie wyszczeglniona, zapewne zawarta w ilo?ci kompanii kawalerii

Podano tak?e ogromne braki materia?owe dotycz?ce armii inflanckiej: brakowa?o m. in. 368 koni, 384 siode?, 607 pistoletw i 400 rapierw; co ciekawe ani s?owa o ewentualnych kirysach

kawaleria / piechota 1 / 0,5

5. Sk?ad polowej armii szwedzkiej w po?udniowej Polsce jesieni? 1656 r.

Ilo?? skwadronw:

Rajtarii krajowej (szwedzkiej): 13 (w tym 2 gwardii (krla i krlowej) i 1 fi?ski)

Rajtarii zaci??nej (niemieckiej): 12

Dragonii krajowej (fi?skiej): 1

Piechoty krajowej: 12

Piechoty niemieckiej: 4

Stosunek w kompaniach (pomno?ono ilo?? skwadronw x 4 kompanie ka?dy):

rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0.04 / 0.6

rajtaria krajowa / rajtaria niemiecka 1 / 0.9

piechota krajowa / piechota niemiecka 1 / 0.3

6. W bitwie pod Warszaw? w 1656 r.

Ilo?? skwadronw (szacunkowo):

Rajtarii: ok. 34

Dragonii: 3-4

Piechoty: 6

rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0.08-0.11 / 0.18



Komentarz:

W powy?szym zestawieniu wszystkie skwadrony rajtarii i dragonii z?o?one by?y z 4 kompanii, skwadrony gwardii i fi?ski by?y samodzielne, pozosta?e wchodzi?y po dwa w sk?ad regimentw. W piechocie ka?dy regiment z?o?ony by? z dwch skwadronw (brygad) po 4 kompanie, dwa skwadrony szwedzkie by?y samodzielne.

Nowo utworzone oraz rozbite skwadrony mia?y cz?sto mniejsz? liczebno?? kompanii, tak wi?c mo?na spotka? skwadrony po 3, a nawet 2 kompanie. Podobnie stan liczebny kompanii w czasie kampanii zmniejsza? si?. W p?niejszym okresie wojny kompania zazwyczaj liczy?a 40-50 rajtarw, ale straty te, to nie tylko straty bojowe, ale tak?e straty wynik?e na skutek chorb, dezercji, oddelegowania do s?u?by garnizonowej itp. Nale?y jednak podkre?li?, ?e stany wyj?ciowe kompanii krajowych by?y wy?sze ni? zaci??nych, gdy? by?y niema?e k?opoty z zaci?ganiem nowych jednostek (nie tylko brak finansw, ale i brak ch?tnych). Z tego powodu w czasie wojny zani?ono stan w kompanii zaci??nej.

Ju? na prze?omie 1655/1656 w regimentach polowych stan w kompaniach waha? si? mi?dzy 90 a 60 rajtarami st?d dobrze obsadzone regimenty rajtarii krajowej liczy?y w 8 kompaniach (2 skwadronach) po 600-800 rajtarw, a niemieckie po 500-600 rajtarw.

Mo?na przyj?? stany wyj?ciowe jako 100 ludzi w kompanii, zawy?aj?c je nieco w kompaniach niemieckich i zani?aj?c w krajowych (80 ludzi to przy przeliczniku np. 1:20 tylko 4 figurki).

Za jednostki lepsze od przeci?tnych uzna? mo?na gwardie (krla i krlowej – ka?dy skwadron po 2 kompanie) oraz ewentualnie jednostki fi?skie, uwa?ane za formacje doborowe.

Trudno to jednoznacznie stwierdzi?, ale wydaje si?, ?e rajtaria krajowa nie nosi?a kirysw (brak ich wyszczeglnienia np. w przytaczanym powy?ej zestawieniu brakuj?cej broni w jednostkach armii w Inflantach). Inaczej mog?o by? w rajtarii niemieckiej, ktra by?a z pewno?ci? mniej warto?ciowym elementem bojowym ni? jednostki szwedzkie, ale ma?o prawdopodobne by nawet cz??? tych zaci??nych niemieckich mia?a kirysy. Na pewno nie mia? kirysu rajtar Hieronim Chrystian Holsten, tak wi?c mo?na przypuszcza?, ?e ca?y regiment Knigsmarcka (starszego), gdzie s?u?y? Holsten ich nie posiada?. Ze wspomnie? Holstena wynika, ?e kiedy dosta? si? do niewoli jesieni? 1656 r. pod Krakowem mia? na sobie kaftan skrzany (kolet) podbity rysim futrem, przez pier? przewieszony mia? gruby skrzany bandolier. Uzbrojony by? w szabl? (rapier) i pistolety (co najmniej dwa) oraz muszkiet.

Poniewa? dla odr?nienia figur rajtarw szwedzkich od niemieckich, figury w kirysach w wielu armiach graczy mog? reprezentowa? w?a?nie rajtarw niemieckich, mo?na przyj??, ?e wszystkie jednostki zaci??ne niemieckie maj? kirysy, z tym, ?e nie mo?e mie? to odzwierciedlenia w przepisach.

Do powy?szego zestawienia mo?na doda? si?y posi?kowe polskie ksi?cia Bogus?awa Radziwi??a i kwarcianych na kampanie z I po?owy 1656 r.:

Stan regimentw ks. Bogus?awa z pocz?tku 1656 r.:

Regiment rajtarii: 10 kompanii

Regiment dragonii: 7 kompanii (600 koni)

Regiment piechoty: ok. 1000 ludzi

Do tego dochodz? jeszcze oddzia?y kwarciane, ale tylko takie, ktre faktycznie a nie formalnie, sta?y po stronie Szwedw. Spokojnie mo?na do?o?y? kilka chor?gwi pancernych lub lekkich (wo?oskich lub tatarskich), jak np. Aksaka i Niemirycza, ktrzy jako luteranie czynnie popierali Szwedw walcz?c d?ugo po ich stronie (chor?gwie te walczy?y m. in. pod Go??biem w lutym 1656).



Wnioski oglne:

Powy?sze zestawienia pozwalaj? autorowi scenariusza na zgodne z realiami zestawienie si? armii szwedzkiej. Z drugiej strony potrzebne s? pewne oglne dane dotycz?ce zadanych w tek?cie podstawowych pyta?. St?d poni?sze podsumowanie.

Wyniki w kolejnych przyk?adach:

Stosunek poszczeglnych broni do siebie:

1. rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,2 / 1

2. rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,3 / 0,2

3. rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,2 / 0,25

5. rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,04 / 0,6

6. rajtaria / dragonia / piechota 1 / 0,1 / 0,2

Wyniki s? zr?nicowane. Co do dragonii wydaje si? rozs?dnym przyj?cie dla bitwy ?redniego wyniku 1:0,2, natomiast w przypadku piechoty ?redni wynik to 1:0,4.

Pomocnym mo?e by? wynik z przyk?adu nr 4. = kawaleria / piechota 1 / 0,5, ktry jest zbli?ony do ?redniej 1 : 0.4. Jednak nale?y pami?ta?, ?e piechota by?a garnizonem i rzadko wychodzi?a w wi?kszej ilo?ci w pole.

Tak wi?c ?redni sk?ad armii szwedzkiej na pojedyncz? bitw? lub kampani? mo?e by? nast?puj?cy:

1 : 0,2-0,3 : 0,4-0,5.

Przy czym:

1. liczebno?? dragonii w armii polowej do pojedynczej bitwy raczej jako grna granica = 0,3, czasem nawet = 0.4

2. liczebno?? piechoty w armii polowej do pojedynczej bitwy raczej jako dolna granica = 0,4, nawet znacznie obni?ona = 0.3 lub 0.2

3. Liczebno?? piechoty do kampanii na wi?ksz? skal? raczej grna granica 0,5

A wi?c przyk?adowo:

Do pojedynczej bitwy polowej: 20 kompanii rajtarii, 8 kompanii dragonii, 4 kompanie piechoty.

Do kampanii na mapie: 20 kompanii rajtarii, 6 kompanii dragonii, 10 kompanii piechoty.

Stosunek obliczali?my dla 20 kompanii rajtarii, a wi?c dla 5 typowych skwadronw szwedzkich po 4 kompanie.

Potyczka ze Szwedami, Jzef Brandt 1880.


Zauwa?my wi?c, ?e w kampanii musimy stronie szwedzkiej doda? nieco si? piechoty na sta?e w garnizonach (aby uniemo?liwi? nasycanie piechot? armii polowej ponad realne stany). Nawet na przyk?adzie bitwy pod Warszaw? wida?, ?e w polowej armii szwedzkiej piechoty nie by?o zbyt wiele – to t?umaczy dlaczego Karol X Gustaw tak zabiega? o pomoc brandenbursk? (chodzi?o mu w?a?nie o piechot? elektora).

Nasze badania pokazuj? tak?e., ?e ilo?? dragonw i ich nasycenie w armii szwedzkiej nie by?a tak wielka jak si? powszechnie s?dzi. Sporadycznie jednak dochodzi?a nawet do 30-40%, kiedy w armii polowej nie by?o piechoty. Przyk?adowo pod Wark? w 1656 r. by?o 14 kompanii rajtarii i a? 10 kompanii dragonii; piechoty i artylerii nie by?o wcale. Najcz??ciej wykorzystywano po prostu w polu tych kilka skwadronw dragonii.

Ad 2

Stosunek rajtarii krajowej do niemieckiej:

1. rajtaria krajowa / rajtaria niemiecka 0.9 / 1

5. rajtaria krajowa / rajtaria niemiecka 1 / 0.9

Wydaje si?, ?e przyj?cie stosunku 1:1 jest uzasadnione.

Stosunek piechoty krajowej do niemieckiej:

1. piechota krajowa / piechota niemiecka 1 / 0.4

5. piechota krajowa / piechota niemiecka 1 / 0.3

Wydaje si?, ?e na potrzeby rozgrywki mo?na przyj?? stosunek piechoty krajowej do niemieckiej jak 3:1.

Ad 3

Artyleria szwedzka by?a bardzo dobra i odgrywa?a w bitwie polowej znaczn? rol?. Przed wojn? nie wchodzi?a w sk?ad „milicji JKM”, tak jak inne jednostki, ale tworzy?a specjalny „korpus”. Sztab sk?ada? si? z 45 fachowcw, a ka?da kompania z 101 fachowcw. W ten sposb regiment liczy? 853 ludzi (wszyscy zwerbowani) oraz tylko 52 dostawcw spoza regimentu. Tak wi?c w czasie wojny artyleria szwedzka dysponowa?a znakomit? kadr? artyleryjsk?, bardzo wysokiej klasy, co powinna uwzgl?dnia? Lista Armii.

Artyleria szwedzka dysponowa?a dzia?ami: 24f, 12f, 6f i 3f (lekkimi (regimentowymi) jak i ci??szymi) oraz mo?dzierzami: 300f, 200f, 150f, 120f, 100f, 60f, 17f i 10f.

Trudniej jest wyliczy? stosunek artylerii do ilo?ci wojska, ale mo?na si? pokusi? o oglne wyliczenie ile dzia? przypada na ok. 1000 ludzi. Niestety poni?sze dane s? do?? wiarygodne i dok?adne, ale dotycz? tylko okresu pocz?tku kampanii; p?niej artylerii ci??kiej w polu by?o zapewne mniej.

W chwili wybuchu wojny przydzia? artylerii by? nast?puj?cy:

Armia Wittenberga wkraczaj?ca z Pomorza – ok. 14 000 ludzi – kompania artylerii dysponuj?ca: 2x24f, 4x12f, 6x6f i 60x3f oraz „pewn? ilo?ci? mo?dzierzy”.

Tak wi?c by?o to ok. 5 dzia? na 1000 ludzi + jakie? mo?dzierze.

Armia krlewska wkraczaj?ca z Pomorza – ok. 12 700 ludzi - trzy kompanie artylerii dysponuj?ce 60 dzia?ami ci??kimi (wliczano w dzia?a ci??kie tak?e 6f) oraz 118 lekkich 3f.

Tak wi?c by?o to ok. 14 dzia? na 1000 ludzi.

Armia inflancka de la Gardie – ok. 8300 ludzi – dwie kompanie artylerii dysponuj?ce: 8x24f, 12x12f, 8x6f, 22x3f oraz mo?dzierzami 2x100f, 1x17f, 2x10f.

Tak wi?c by?o to ok. 6 dzia? i nieca?y mo?dzierz na 1000 ludzi.

Przyjmuj?c za charakterystyczne armie Wittenberga i de la Gardie i nieco je zawy?aj?c (armia krlewska) mo?na chyba przyj?? za ?redni stan przypadaj?cy na 1000 ludzi wynik 7-8 dzia? i 1-2 mo?dzierze.

Stosunek rodzajw dzia? jest nast?puj?cy:

Ci??kich do lekkich: 1:4

Ci??kich wzajemnie (24f:12f:6f): 0,2 / 0,5 / 0,3.

Pytanie, czy przy takim nasyceniu artyleri?, cokolwiek jest w stanie zagrozi? szwedzkiemu „walcowi” (piechota i dragonia zamiennie ze skwadronami jazdy oraz artyleria). Dlatego wa?ne jest, aby odda? realia epoki i nie przesadzi? np. z doborem artylerii czy nie „da?” w scenariuszu bitwy zbyt du?o piechoty – wwczas linia szwedzka w korzystnych warunkach terenowych b?dzie niepokonana. Przy okazji, wbrew powszechnym s?dom, armia szwedzka dysponuj?ca znaczn? ilo?ci? dobrej kawalerii jest jednak zdolna do dzia?a? ofensywnych, pami?tajmy bowiem, ?e jej g?wnym przeciwnikiem, w oglnej masie bitwy czy kampanii, nie b?dzie husaria (zbyt jednak nieliczna i cenna), ale skwadrony jazdy pancernej i lekkiej.

Lufy dzia? zdobyte przez Szwedw (Armemuseum).


Ad 4

Przynajmniej dla pocz?tkw roku 1656 mo?na bez wi?kszych problemw do??czy? do armii szwedzkiej tak?e polskie chor?gwie kwarciane, przy czym nie powinno ich by? wi?cej ni? 1-2 na 2-3 regimenty szwedzkie (4-6 skwadronw), na tyle ?eby doda? folkloru i jednocze?nie nie przesadzi?. Oczywi?cie inna sprawa, je?li scenariusz uwzgl?dnia wczesny okres „potopu”, gdzie polskich jednostek na s?u?bie szwedzkiej by?o do?? du?o.

W przypadku si? ks. Bogus?awa nale?y w?a?ciwie traktowa? je jako wojska o du?ej warto?ci, ale od 1657 r. mo?na je wykorzysta? tak?e po drugiej stronie – przeciwko Szwedom.

Komentarze

Dodaj komentarz